(Sóng trẻ) - Sở hữu điều kiện tự nhiên lý tưởng cùng danh tiếng lâu đời, nhưng hạt gạo Điện Biên lại đang rơi vào thế khó, phải vật lộn trước những biến đổi của tự nhiên và cách mà người nông dân canh tác sản xuất.

Cánh đồng Mường Thanh được coi là “kho lúa” giữa trời, bao bọc bởi núi non trùng điệp và tưới tắm từ dòng Nậm Rốm. Người Thái nơi đây vẫn thường rỉ tai nhau câu nói: “Cứ gieo mạ xuống Mường Thanh là sẽ có cơm no suốt mùa”. Lời truyền miệng ấy là sự hàm ơn, khi thiên nhiên đã hào phóng ban tặng cho thung lũng này kho báu nông sản hiếm nơi nào sánh kịp.

Thế nhưng, những khó khăn vẫn đang hiện hữu ngay trên từng thửa ruộng. Người nông dân nơi đây trăn trở trong vòng xoáy phụ thuộc vào phân bón và thuốc bảo vệ thực vật, trong khi điều kiện thời tiết bất lợi liên tiếp khiến cây lúa khó vươn xa.

Tại bản Hồng Líu, phường Mường Thanh, toàn bản có 236 hộ thì 85% làm nông nghiệp với 13ha trồng lúa. Nhìn vào doanh thu từ vụ mùa, ông Tòng Văn Đoán - Trưởng thôn bản Hồng Líu ngậm ngùi chia sẻ rằng, chi phí vật tư nông nghiệp đắt đỏ khiến người dân gần như không có lợi nhuận, chủ yếu “bỏ công làm lãi”. 

Lời bộc bạch của người trưởng thôn phản ánh đúng thực tế mà các chuyên gia đang báo động. Việc bón thừa phân hóa học, đặc biệt là phân đạm, đã làm môi trường của đất biến đổi sâu sắc. pH đất giảm mạnh, đất bị chua hóa và mất cân đối dinh dưỡng nghiêm trọng. Cây lúa thừa đạm thì thân lá phát triển quá rậm rạp, mô cây mềm yếu, vừa dễ gãy đổ vừa biến thành “mồi ngon” thu hút sâu bệnh.

Đáng quan ngại hơn, thói quen lạm dụng thuốc bảo vệ thực vật (BVTV) lặp đi lặp lại đã để lại hậu quả nặng nề. Dành nhiều năm để nghiên cứu về cây lúa, kỹ sư nông nghiệp Hồ Thị Mỹ Linh phân tích: “Thuốc BVTV tồn lưu trong đất làm suy giảm hệ vi sinh vật có ích và giun đất. Khi hệ sinh thái đất bị tổn thương, bộ rễ cây lúa phát triển rất kém, giảm khả năng hấp thụ nước và dinh dưỡng, rễ yếu nên sức đề kháng với thiên tai suy giảm rõ rệt”.

Nhìn rộng ra toàn phường Mường Thanh với gần 470 ha đất lúa, ông Lò Văn Bun - Cán bộ khuyến nông phường không khỏi trăn trở. Dù gạo Điện Biên nổi tiếng nhưng lại rất khó xuất khẩu. Lý do là vấn đề lúa ma, sự pha trộn giống và quan trọng nhất là chất đất đã bị nhiễm độc. Mỗi năm, vô số tấn thuốc trừ cỏ, trừ sâu, trừ bệnh xả xuống đồng ruộng. Muốn lúa đạt chuẩn xuất khẩu để nâng cao giá trị, bắt buộc phải loại bỏ dư lượng hóa chất, nhưng quá trình “giải độc” cho đất sẽ mất rất nhiều thời gian.

Theo ông Bun, thời tiết cũng là yếu tố ảnh hưởng rất lớn đến nông nghiệp. Những diễn biến bất lợi của thời tiết cũng làm cho sự phát triển của cây lúa trở mong manh hơn. Chẳng hạn, mưa nhiều khiến sâu bệnh phát triển mạnh, trong khi người dân không thể phun thuốc kịp thời, có phun thì mưa xuống cũng xem như “vứt đi”.

Bà Bùi Thị Hoa (50 tuổi, thôn Noong Nhai) là một trong những hộ dân vừa trải qua vụ mùa mất trắng. Nhớ lại đợt mưa đá lịch sử vào đúng thời điểm lúa chuẩn bị thu hoạch, bà Hoa xót xa kể: “Mưa đá dội xuống làm lúa rụng sạch. Nơi bị nặng chỉ còn đạt 20% năng suất, chỗ nhẹ hơn thì được 50-60%”. 

Năng suất tụt dốc thê thảm kéo theo gánh nặng tài chính đè nặng lên vai người trồng lúa. Chi phí làm đất đã lên tới 800.000 đồng/1.000m². Nhờ có máy móc gia đình, nhà bà Hoa còn đỡ một phần, chứ những hộ phải đi thuê máy móc thì cầm chắc khoản lỗ nặng. Tiền bán lúa không đủ chi trả, người dân lại phải lâm vào cảnh đi vay mượn để trả tiền phân bón, thuốc trừ sâu.

Những khó khăn trên đồng ruộng đã bào mòn năng suất và thu nhập của người trồng lúa. Khi đó, việc tạo dựng một thương hiệu đủ sức đứng vững trên thị trường cũng trở nên thách thức hơn. 

Năm 2014, sau chuỗi ngày dài chuẩn bị công phu, gạo Điện Biên chính thức được Cục Sở hữu trí tuệ cấp chứng nhận chỉ dẫn địa lý số 00043. Đây là tấm “hộ chiếu” danh giá dành riêng cho hai giống lúa Bắc Thơm số 7 và IR64, được kỳ vọng trở thành căn cứ để nhận diện và bảo vệ giá trị của sản phẩm sản xuất tại vùng địa lý xác định.

Phải đến giai đoạn năm 2016-2018, Công ty TNHH Thực phẩm Safe Green mới trở thành doanh nghiệp đầu tiên tại địa phương được cấp quyền sử dụng chỉ dẫn địa lý. Với 50ha vùng nguyên liệu tại xã Thanh An, doanh nghiệp xây dựng chuỗi sản xuất an toàn, liên kết với nông dân đưa sản phẩm ra thị trường.

Để có được quyền bảo hộ địa lý, doanh nghiệp phải xây dựng vùng nguyên liệu, liên kết với các hộ dân, tuân thủ quy trình sản xuất, kiểm nghiệm mẫu và trải qua nhiều bước thẩm định. Riêng quá trình chuẩn bị kéo dài khoảng 2 năm.

Kỳ vọng lớn bao nhiêu thì thực tế lại nghiệt ngã bấy nhiêu. Ngay khi bước qua cánh cổng kiểm định khắt khe để ra thị trường, người nông dân lập tức rơi vào ma trận thật giả lẫn lộn.

Bên ngoài, những bao gạo in hoa mỹ dòng chữ “Tám Điện Biên”, “Séng Cù Điện Biên” xuất hiện la liệt khắp các sàn thương mại điện tử, đại lý bán lẻ. Chẳng ai đo đếm hay xác thực được những hạt gạo ấy có thực sự sinh ra từ đất Mường Thanh, có nằm trong vùng chỉ dẫn địa lý, hay chỉ là gạo từ nơi khác chở lên Điện Biên gia công, đóng gói rồi gắn cho danh xưng xứ Mường.

“Thật ra trước đây tôi cũng nghĩ chỉ dẫn địa lý sẽ nâng cao được thương hiệu. Nhưng khi tham gia rồi mới thấy tính bảo hộ của nó chưa cao. Chữ ‘gạo Điện Biên’ ai cũng sử dụng được. Mất rất nhiều công sức, thời gian, chi phí, nhưng cuối cùng kết quả lại không như mong muốn”, chị Hoàng Thị Hiên, Giám đốc Công ty TNHH Thực phẩm Safe Green ngậm ngùi chia sẻ.

Với biên độ lợi nhuận mỏng, sau khi trừ chi phí vận hành, sấy xay, bao bì… có thời điểm, doanh nghiệp của chị Hiên chỉ còn lãi vỏn vẹn vài trăm đồng mỗi kilôgam. Đến năm 2023, sau nhiều năm dành tâm huyết và nguồn lực, Safe Green đã tạm dừng hoạt động ở thị trường gạo.

Tấm chứng nhận chỉ dẫn địa lý sẽ khó phát huy giá trị nếu nội lực của vùng trồng chưa đủ vững. Thực tế tại HTX Tâm Thiện, xã Thanh An cho thấy, dù đã có những bước đầu tư đáng kể cho sản xuất, bài toán thị trường vẫn còn ở phía trước. 

“HTX đã đầu tư gần 15 tỷ đồng cho hai dây chuyền chế biến, sấy xay đồng bộ, đồng thời xây dựng vùng liên kết gần 280ha. Từ đây, chúng tôi liên kết sản xuất và tiêu thụ các giống lúa như Séng Cù, Đài Thơm, Tám Thơm và nếp N97, với sản lượng hơn 10.000 tấn gạo các loại mỗi năm. Tuy nhiên, dù đã từng bước xây dựng được vùng nguyên liệu và năng lực chế biến, đầu ra của sản phẩm vẫn nằm ở thị trường trong nước”, bà Trần Thị Hương Quế, Giám đốc HTX Tâm Thiện cho hay.

Thực tế, Điện Biên có 7 sản phẩm gạo được chứng nhận OCOP 3 sao, 4 chuỗi liên kết được xác nhận, nhưng diện tích sản xuất theo chuỗi còn rất hạn chế. Hầu hết diện tích canh tác nơi đây vẫn còn manh mún, trong khi việc áp dụng các tiêu chuẩn hữu cơ chỉ dừng ở mức nhỏ giọt và thiếu vắng hệ thống kiểm soát chất lượng độc lập, minh bạch. 

Vựa lúa Điện Biên đang chịu gọng kìm kép. Điều này đặt ra yêu cầu phải tìm một hướng đi mới, giúp hạt gạo vừa đứng vững về chất lượng, vừa thích nghi được với thời tiết ngày càng thất thường. Chỉ khi tìm ra nền tảng canh tác vững chắc, hạt ngọc xứ Mường Trời mới có thể mang lại sự ấm no bền vững và tự tin vươn xa.