(Sóng trẻ) - Để không phải mang theo những tổn thương dai dẳng suốt cuộc đời, nhiều nạn nhân lựa chọn lên tiếng tố cáo. Tuy nhiên, hành trình tìm lại công lý của họ chưa bao giờ là một con đường bằng phẳng. 

Với một người đã từng bị xâm hại, việc lên tiếng chưa bao giờ là một quyết định dễ dàng. Đó có thể là một lần đối diện với chính ký ức người bị hại từng muốn quên đi, với nỗi sợ bị nghi ngờ, phán xét của xã hội và cả những hệ quả có thể xảy ra sau lời tố cáo. Nhưng cũng từ những tổn thương ấy, có người đã chọn bước ra khỏi im lặng, đem sự thật đó ra phơi bày ánh sáng của công lý.

Với chị H., quyết định ấy bắt đầu từ một suy nghĩ mang tính bước ngoặt: “Nếu tôi không trình báo bây giờ, có lẽ sự áp bức của bố với tôi sẽ còn kéo dài cả đời”. Chính suy nghĩ ấy đã khiến chị có thêm dũng cảm để đối diện với sự thật. May mắn thay, trên chặng đường làm đơn của chị có sự đồng hành của người mẹ kế. 

Việc đó như tiếp thêm sức mạnh cho chị, để từ một đứa trẻ từng không dám nói ra vì sợ hãi đã lựa chọn đấu tranh công lý cho chính mình. Cuối cùng, kẻ thực hiện hành vi xâm hại tình dục đã phải trả giá xứng đáng bằng việc chịu án tù chung thân 20 năm.

Tuy nhiên, không phải ai cũng có được điểm tựa ấy. Em T. cũng đã quyết định công khai câu chuyện của mình, nhưng việc đưa sự việc đến bước tố cáo lại là một chặng đường khác. Khi đã có đủ nhận thức và hiểu biết về giáo dục giới tính, luật pháp, T. mới bắt đầu tìm hiểu quy trình tố cáo trong vòng 1-2 năm trở lại đây.

“Em đã từng nghĩ đến việc tố cáo, cũng từng lên mạng tìm hiểu rất nhiều lần, nhưng em nhận ra với hoàn cảnh của em thì việc em báo cho cơ quan chức năng về vụ việc đó khá bất khả thi. Vì sự việc xảy ra quá lâu và khi đó em vẫn còn quá nhỏ để lưu lại chứng cứ. Em phải nhớ rõ mốc thời gian, phải có nhân chứng. Ngoài ra, em cũng phải có gia đình ủng hộ và kinh phí theo kiện tụng nữa”, T. chia sẻ.

T. từng ước mình có thể hành động sớm hơn, khi những bằng chứng còn đầy đủ hơn. Mặc dù thời điểm em bị xâm hại đã qua muộn màng, nhưng việc lên tiếng với em vẫn mang một ý nghĩa khác: “Ít nhất, em không còn phải tiếp tục giữ câu chuyện ấy một mình”.

Mỗi nạn nhân trong những hoàn cảnh khác nhau sẽ có những căn nguyên khác nhau để họ quyết định lên tiếng.Với chị M., động lực lên tiếng lại bắt đầu từ câu chuyện của một người từng bị xâm hại được chia sẻ trên mạng xã hội. Chứng kiến những bình luận khiếm nhã, thậm chí quay sang trách móc và đổ lỗi cho chính người bị hại, chị không khỏi bất bình. 

Chị nghĩ rằng nếu người bị hại tiếp tục im lặng thì tội ác vẫn sẽ tồn tại dưới hình thức khác và xa hơn, đó là nỗi lo về một ngày chính con gái mình có thể trở thành nạn nhân. Bởi vậy, suy nghĩ: “Nếu không làm bây giờ thì bao giờ?” đã thôi thúc chị lên tiếng.

Sự im lặng từng là tấm màn che đi những tội ác tưởng như không ai nhìn thấy. Nhưng khi một tiếng nói cất lên, bức tường ấy bắt đầu rạn nứt. Một lời lên tiếng có thể đến muộn, nhưng vẫn đủ sức phá vỡ bức màn im lặng đã bao phủ một tội ác suốt nhiều năm. 

Những câu chuyện trên cho thấy việc tố cáo hành vi xâm hại tình dục không phải là câu chuyện ngày một, ngày hai mà cần cả một quá trình. Từ việc chuẩn bị hồ sơ, đơn tố cáo đến việc thu thập đầy đủ chứng cứ, nộp lên cơ quan có thẩm quyền và hợp tác trong quá trình điều tra vụ việc. Trong các vụ việc, nếu nạn nhân khai báo càng sớm thì quá trình điều tra, thu thập chứng cứ sẽ giảm bớt phần khó khăn, phức tạp. 

Trong trường hợp của chị T. H., chị đã quyết định khai báo khi “giọt nước tràn ly”. Lúc đó, vụ việc mới xảy ra 2 ngày. “Tôi được công an hỗ trợ trong việc giám định ADN. Sau khi giám định xong, bác sĩ lấy được mẫu ADN của ông ta trong cơ thể tôi rồi đem đi xét nghiệm, kết quả trùng khớp”, chị H. cho biết. Có đầy đủ chứng cứ sinh học, chị được công an hướng dẫn chi tiết nên quá trình này không gặp nhiều khó khăn.

Tuy nhiên, trong các trường hợp như của em N. T. hay bạn T. D., thời gian vụ việc trôi qua đã được tính bằng năm, việc thu thập bằng chứng sinh học là không thể. Tuy nhiên, điều đó không đồng nghĩa với việc nạn nhân hoàn toàn rơi vào thế bắc và không thể tố cáo. Họ vẫn có thể thu thập các bằng chứng khác như: tin nhắn cá nhân, bài đăng công khai, lời khai của người có liên quan hay những dấu vết tổn thương tâm lý được ghi nhận. 

T. D. cho biết khi tìm tới luật sư để được lắng nghe tư vấn pháp lý, bạn được hướng dẫn về việc lưu lại bằng chứng điện tử, bao gồm: giữ tin nhắn không chỉnh sửa, cắt ghép với kẻ đã xâm hại; luôn bảo quản tài khoản sử dụng để liên hệ với kẻ đã xâm hại; liên hệ với những người đã từng kể ngay sau khi sự việc xảy ra.

Luật sư Dương Lê Ước An - Đoàn Luật sư Thành phố Hà Nội cho biết yêu cầu quan trọng nhất trong quá trình thu thập chứng cứ đối với các vụ án xâm hại tình dục phải đồng thời đảm bảo 2 yếu tố: chứng cứ phải hợp pháp, khách quan và việc thu thập phải tôn trọng, bảo vệ nạn nhân.

“Không nên có tư duy rằng muốn chứng minh vụ án thì phải để nạn nhân kể đi kể lại toàn bộ sự việc nhiều lần. Đối với những vụ án nhạy cảm này, mỗi lần lấy lời khai phải có mục đích rõ ràng, người tiến hành phải có kỹ năng phù hợp và cần hạn chế tối đa việc đặt những câu hỏi mang tính quy kết, phán xét hoặc khiến nạn nhân cảm thấy mình đang bị ‘thẩm vấn’ thay vì được bảo vệ”, luật sư Dương Lê Ước An cho biết.

Về chứng cứ, luật sư cho biết cần nhanh chóng xác định và bảo toàn những nguồn chứng cứ khách quan còn tồn tại như: dữ liệu điện tử, tin nhắn, hình ảnh, camera, hồ sơ y tế, kết quả giám định và lời khai của những người có liên quan. Đặc biệt, với các vụ việc xảy ra trên môi trường mạng hoặc đã xảy ra một thời gian, tốc độ bảo toàn chứng cứ có ý nghĩa rất lớn, bởi dữ liệu có thể bị xóa, thay đổi hoặc không còn khả năng truy xuất.

“Một điểm nữa tôi cho rằng rất quan trọng là phải tránh định kiến đối với nạn nhân. Việc nạn nhân không trình báo ngay, tiếp tục liên lạc với người bị tố giác, không chống cự hoặc không thể hiện phản ứng mạnh về mặt thể chất không thể được sử dụng một cách máy móc để kết luận rằng họ đã đồng thuận. Những tình tiết này phải được đặt trong toàn bộ hoàn cảnh và được đánh giá cùng với các chứng cứ khác”, luật sư khẳng định.

Cách tiếp cận đúng nhất là bảo vệ nhưng không định kiến, điều tra nhưng không gây tổn thương, và chứng minh nhưng không suy diễn. Một quy trình tố tụng tốt không chỉ giúp làm rõ sự thật mà còn phải bảo đảm rằng người đã chịu tổn thương không tiếp tục bị tổn thương thêm bởi chính quá trình đi tìm công lý.

Lên tiếng không có nghĩa là tự đặt mình vào nguy hiểm. Trước khi chờ đợi sự bảo vệ từ cơ quan chức năng, nạn nhân cần tự trang bị cho mình một lá chắn đủ vững chắc, từng chứng cứ nhỏ nhất cần được giữ gìn cẩn trọng. Bên cạnh đó, sự an toàn về cả thể chất lẫn tinh thần của bản thân người bị hại luôn cần được đặt lên hàng đầu. 

Chuyên gia tâm lý Nguyễn Minh Duyên cho biết: “Chúng ta cần có những chiến lược phòng ngừa làm thế nào để các bạn trẻ, các bạn trong độ tuổi vị thành niên được lớn lên trong một cái môi trường thực sự an toàn. Còn trong trường hợp nếu như chưa có sự an toàn, phải nâng đỡ về mặt hệ thống cảm xúc giúp các bạn ý thấy rằng các bạn không đơn độc trên hành trình chữa lành tâm lý”.

Dựa vào kinh nghiệm nhiều năm tham vấn tâm lý cho các nạn nhân của xâm hại tình dục, chuyên gia cho rằng người hỏi cần tránh những câu hỏi “Tại sao?”, bởi những câu hỏi đó khiến người đang gặp vấn đề tâm lý có cảm giác đang bị hỏi cung, là người gây nên vấn đề chứ không phải người cần được giúp đỡ. Bà cho biết thêm rằng chúng ta cần có tông giọng hỏi phù hợp trong một không gian an toàn về mặt tâm lý.

“Bằng tình yêu thương, sự hiện diện, lắng nghe và kết nối, những câu hỏi chúng ta dùng mới đủ sức làm cho các bạn mở lòng, chia sẻ về vấn đề của mình. Từ đó, chúng ta sẽ giúp cho các bạn lấy lại được sự bình tĩnh để rồi các bạn sẽ từng bước đi qua giai đoạn khó khăn về mặt cảm xúc khi các bạn không may bị trở thành nạn nhân của xâm hại tình dục”, chuyên gia Minh Duyên nhận định.

Dưới góc độ pháp lý, luật sư Dương Lê Ước An đưa ra 4 biện pháp làm lá chắn bảo vệ cho nạn nhân, gồm: nâng cao khả năng phát hiện và tiếp nhận tố giác ngay từ thời điểm đầu tiên; tăng cường trợ giúp pháp lý và hỗ trợ tâm lý ngay từ giai đoạn đầu chứ không chờ đến khi vụ án được khởi tố hoặc đưa ra xét xử;  cần nâng cao chất lượng điều tra và phối hợp giữa công an, cơ quan tố tụng, cơ sở y tế, cơ quan bảo vệ trẻ em và luật sư và cần chuyển từ tư duy “xử lý sau khi xảy ra” sang “phòng ngừa và can thiệp sớm”.

Cụ thể:

Song song với vấn đề pháp lý và tâm lý, mỗi người cũng cần nâng cao nhận thức về giáo dục giới tính cho chính mình. Ngay từ khi còn nhỏ, gia đình, nhà trường cần phải có những phương pháp giáo dục giới tính tới mỗi người. Trong câu chuyện của cả 4 nhân vật chúng tôi gặp gỡ, họ đều chia sẻ ít có thể mở lòng trò chuyện, tâm sự cùng gia đình những vấn đề thầm kín; hay chẳng được ai giáo dục giới tính bài bản. Họ đều phải tự tìm hiểu những kiến thức về giới, về giáo dục giới tính khi đã lớn lên.

Trước thực trạng này, chuyên gia tâm lý Vũ Thị Ngần khẳng định trách nhiệm của người lớn không chỉ là xử lý khi sự việc đã xảy ra mà quan trọng hơn là phải phòng ngừa. Nhận diện sớm dấu hiệu nguy cơ, tạo môi trường để trẻ dám nói và đảm bảo rằng khi trẻ lên tiếng, trẻ được tin tưởng, được bảo vệ và được hỗ trợ đúng cách.

“Một đứa trẻ không cần phải tự mình trở thành “người lớn” để bảo vệ mình. Trách nhiệm của người lớn là tạo ra một thế giới đủ an toàn để trẻ được lớn lên mà không phải sống trong sợ hãi”, chuyên gia tâm lý Vũ Ngần kết luận. 

Để hướng dẫn cách các bạn nhỏ về phương pháp tự bảo vệ bản thân, chuyên gia đã có những hướng dẫn, chia sẻ về quy tắc 5 ngón tay:

Không ai đáng phải mang tổn thương theo suốt đời chỉ vì đã từng là nạn nhân. Để mỗi lời lên tiếng không trở thành một cuộc chiến đơn độc, điều họ cần không chỉ là luật pháp bảo vệ, mà còn là một nơi đủ an toàn để không phải một lần nữa chịu đựng trong hành trình đi tìm công lý. 

Có những vết thương không nằm trên da thịt, nhưng trở thành nỗi ám ảnh của một người suốt nhiều năm tháng. Có những lời cầu cứu từng bị bỏ lỡ, những im lặng từng bị hiểu sai và những nạn nhân đã phải tự mình đi qua bóng tối. Xâm hại tình dục không kết thúc ở khoảnh khắc tội ác xảy ra, nếu phía sau nó vẫn là những khoảng trống của giáo dục, sự im lặng và định kiến. 

Điều cần thay đổi không chỉ là cách chúng ta xử lý một vụ việc, mà là cách chúng ta lắng nghe, bảo vệ và đứng về phía người bị hại. Bởi một xã hội an toàn không phải nơi không có tội ác, mà là nơi không để nạn nhân phải đơn độc khi lên tiếng.