Nhân dịp kỷ niệm Ngày Nhà giáo Việt Nam 20/11, phóng viên đã có cuộc trò chuyện với cô giáo Phạm Thị Huyền (72 tuổi, Hà Nội) để lắng nghe những ký ức nghề giáo và hành trình ba thập kỷ giữ lửa nơi lớp học đặc biệt này.

PV: Thưa cô, suốt 30 năm qua, cô đã đồng hành miễn phí cùng hàng trăm em nhỏ qua nhiều thế hệ. Cơ duyên nào đã đưa cô đến với hành trình bền bỉ này?

Cô giáo Phạm Thị Huyền: Trước khi về Hà Nội, tôi có nhiều năm công tác tại trường tiểu học ở xã Lưỡng Vượng, huyện Yên Sơn, tỉnh Tuyên Quang. Trên vùng cao khi ấy có rất nhiều học sinh là người dân tộc thiểu sổ khác nhau như Tày, Dao, Dao Tiền, Dao Quần Trắng,...

Do hoàn cảnh gia đình khó khăn, các em học sinh thường đi học muộn so với lứa tuổi hoặc phải nghỉ học giữa chừng. Tôi đã tập hợp các em lại để dạy trong những lớp học không đồng đều về lứa tuổi. Cũng chính từ đây, qua quãng thời gian giảng dạy cho các em, tôi đã sớm quen với phương pháp dạy lớp ghép.

Sau này, vì hoàn cảnh nên tôi phải chuyển về Hà Nội. Nơi tôi sinh sống là một xóm nghèo, có nhiều đứa trẻ không được đến trường, toàn là trẻ con lang thang, nghịch nắng nghịch gió, nhà không có, giấy tờ không đủ, nên chẳng đứa nào được đến trường. Chứng kiến những cảnh tượng ấy, tôi quyết định sẽ tự mở lớp dạy học. 

Lớp học của tôi duy trì đến nay đã tròn 30 năm, đón khoảng hơn 300 học sinh đến học đọc, học viết. Nhiều em sau khi hoàn thành chương trình tại đây đã được chuyển tiếp sang Trung tâm Giáo dục thường xuyên để có thể đi học đến hết cấp ba, số khác đi học nghề như nấu ăn, trung cấp điện hay học may. Cứ đều đặn mỗi sáng, dù nắng hay mưa, tôi đều đến lớp với hy vọng mang đến tri thức cho các em.

PV: Quay lại thời điểm cuối những năm 1997, khi mọi thứ còn nhiều thiếu thốn để lớp học được mọi người biết đến, cô đã làm thế nào để tập hợp được những lứa học trò đầu tiên và vượt qua khó khăn ban đầu?

Cô giáo Phạm Thị Huyền: Khó khăn lớn nhất khi mới đầu mở lớp là căn nhà của gia đình tôi khi ấy rất nhỏ và chật hẹp. Để lấy chỗ cho học sinh ngồi, tôi thực sự đã phải bán đi bộ bàn ghế tiếp khách của gia đình.

Những ngày đầu, tôi tự đi bộ quanh xóm, gặp các em nhỏ lang thang, những đứa đi bán báo, đánh giày, bán tăm bông,... bên đường phố và ngỏ lời mời các em về nhà mình học. Lớp học bắt đầu chỉ vỏn vẹn với 6 học sinh. Sau khoảng 2 đến 3 tháng, khi các em bắt đầu biết đọc, biết viết, đứa này truyền tai nhau cho đứa kia tìm đến. 

Dần dần chính quyền phường, xã cũng biết chuyện, mọi người nhanh chóng tạo điều kiện giúp đỡ. Sau khoảng 15 năm dạy tại nhà, khi sĩ số ngày một đông hơn, tôi làm đơn xin mượn địa điểm sinh hoạt cộng đồng của khu dân cư để có không gian rộng rãi hơn cho các em. Khi lớp đi vào ổn định, báo chí cũng biết đến và xin viết bài lan tỏa câu chuyện, từ đó cũng có nhiều gia đình khó khăn tự tìm đến tôi để gửi gắm con em.

PV: Bên cạnh việc dạy học, cô còn hỗ trợ các em những gì để các em có thể yên tâm đến lớp?
Cô giáo Phạm Thị Huyền: Khi các em đến lớp, tôi chuẩn bị sẵn từ sách vở, bút mực cho đến cặp xách. Nhiều đồ dùng tôi tự bỏ tiền túi ra mua, hoặc gom nhặt đồ tốt từ mọi người đem về giặt giũ sạch sẽ rồi trao lại. Sau này, khi nhiều nhà hảo tâm biết đến, họ cũng thường xuyên gửi tặng nên các em đến lớp không bao giờ phải chịu thiệt thòi.

PV: Một ngày đứng lớp điển hình hiện nay của cô diễn ra như thế nào? Với một lớp học có đủ lứa tuổi từ lớp 1 đến lớp 5, lại có cả trẻ tự kỷ, chậm phát triển trí tuệ, cô làm sao để xoay xở trong cùng một không gian?

Cô giáo Phạm Thị Huyền: Một lớp học vừa có sự chênh lệch trình độ, vừa có trẻ tự kỷ, chậm phát triển trí tuệ và mang vấn đề tâm lý… nghe qua, ai cũng cho rằng đó là bài toán nan giải. Song với tôi, chính sự đa dạng ấy lại làm nên điểm đặc biệt cho lớp học ghép mà tôi gắn bó suốt 30 năm qua.

May mắn là sau khi mở lớp được 5 năm, tôi từng được tổ chức quốc tế Plan International cử đi tập huấn 2 đợt về tâm lý và phương pháp tiếp cận trẻ em đường phố từ 6 đến 16 tuổi. Cách đây vài năm, tôi cũng được các chuyên gia từ Hàn Quốc hướng dẫn thêm về giáo dục đặc biệt dành cho trẻ tự kỷ và trẻ có hoàn cảnh tâm lý phức tạp. Nhờ vậy, tôi có thêm kinh nghiệm và tự tin để đồng hành cùng các em.

Hằng ngày, lớp học diễn ra từ 7 giờ 30 đến 10 giờ sáng, nhưng tôi thường mở cửa từ 7 giờ. Tôi áp dụng phương pháp dạy nối tiếp theo thời gian các em đến lớp: 1 - 2 bạn đến sớm nhất sau khi phụ cô lau dọn phòng sẽ được giao bài viết ngay. Đến 7 giờ 30, nhóm khác tới, trong lúc nhóm đầu đang làm bài thì tôi quay sang giảng cho nhóm mới.

Trên bục giảng, tôi luôn chia bảng làm hai ô rõ rệt. Với lớp 1, tôi viết chữ mẫu vào vở ô ly, hướng dẫn khoảng 5 phút để các em tự tô viết theo. Lớp 2 đã có bài tập chép trong sách, tôi giảng qua vài phút để các em tự làm. Còn các anh chị lớp 3, 4, 5 khi học Toán phải dùng đến bảng, mỗi khối tự giác nhìn đúng “ô bảng” của lớp mình để nghe giảng và làm bài. Cứ thế, các nhóm học xoay vòng nhịp nhàng.

Đến 9 giờ sáng, các em có khoảng 5 - 10 phút giải lao để uống nước, đi vệ sinh. Vì lớp nằm sát mặt đường, không có sân chơi riêng nên để đảm bảo an toàn, cô trò chủ yếu vui chơi, vận động nhẹ nhàng ngay trong phòng học. Khoảng nghỉ là thời gian để các em thư giãn, trò chuyện cùng các bạn và quay lại bài học với tinh thần thoải mái hơn.

PV: Không chỉ dừng lại ở con chữ, được biết mỗi năm cô đều tự tay soạn những giáo án rất đặc biệt về kỹ năng sống cho các em?

Cô giáo Phạm Thị Huyền: Đúng vậy. Để buổi học không nhàm chán, tôi thường lồng ghép kể chuyện, tập thể dục để hạn chế mỏi tay chân, tăng khả năng vận động của các em. Cuối tuần thì hướng dẫn các em cắt dán thủ công và mỗi năm có thể tổ chức đi các địa điểm tham quan 1 - 2 lần.

Nhưng điều tôi trăn trở nhất là các em ở đây đều rất yếu thế, dễ trở thành mục tiêu bị kẻ xấu lợi dụng. Vì thế, bên cạnh văn hóa phổ thông, mỗi năm tôi đều soạn từ 1 - 2 bộ giáo án về “nếp sống mới” và kỹ năng phòng tránh rủi ro. Tôi dạy các em cách phòng chống tai nạn thương tích, dạy các bạn nam cảnh giác trước bẫy lừa đảo lao động, dạy các bạn nữ kỹ năng tự bảo vệ mình trước nguy cơ bị xâm hại, lạm dụng tình dục. 

Gần đây, khi tham dự một cuộc họp tại trung tâm hỗ trợ người khuyết tật của thành phố, được nghe phổ biến về các chiêu trò lừa đảo “việc nhẹ lương cao” nhắm vào học sinh, tôi đã cẩn thận ghi chép từng nội dung để về giảng giải lại cho các em.

Có lẽ vì được yêu thương và chỉ bảo từng chút như thế, nên nhiều em đã hoàn thành chương trình lớp 5 nhưng vẫn quyến luyến không muốn rời lớp. Tôi phải động viên rằng lên lớp 6 cần nhiều thầy cô dạy từng môn chuyên biệt, cô chỉ có thể đưa các em đến chặng đường này thôi.

PV: Trong hơn 300 mảnh đời từng đi qua lớp học nhỏ này, câu chuyện của học trò nào khiến cô nhớ và xúc động nhất?

Cô giáo Phạm Thị Huyền: Kỷ niệm thì nhiều không kể xiết, nhưng trường hợp làm tôi nhớ mãi là em Khèn Thị Giang, một cô gái người dân tộc Nùng từ vùng biên giới Hà Giang xuống Hà Nội. Khi tìm đến lớp tôi, Giang đã 26 tuổi nhưng không biết một chữ bẻ đôi. Tôi phải cầm tay dạy từng nét chữ o, chữ a đầu tiên bên cạnh những đứa trẻ lên 6, lên 7.

Vậy mà bằng sự nỗ lực phi thường, Giang học rất nhanh, biết đọc, biết viết và tính toán thành thạo. Giờ đây, em đã làm chủ một cửa hàng làm đẹp khang trang và có cuộc sống rất khá giả. Vừa rồi, khi sinh bé thứ hai, Giang có mời tôi đến dự lễ đầy tháng của con. Em vẫn luôn gọi tôi là “mẹ” và nắm tay tôi tâm sự: “Nếu ngày ấy không có mẹ, cuộc đời con bây giờ không biết sẽ trôi dạt về đâu. Nhờ biết chữ mà con làm được nghề và có được cuộc sống tốt đẹp như hôm nay”.

Với những học sinh khác, sau khi hoàn thành chương trình tại lớp, tôi đều hỗ trợ hoàn thiện học bạ, liên hệ với trung tâm giáo dục thường xuyên để các em có cơ hội tiếp tục học lên. Những bạn lớn tuổi không thể tiếp tục học văn hóa thì chuyển sang học nghề như may mặc, nấu ăn, điện hoặc cắm hoa. Chỉ cần nhìn thấy các em từng bước trưởng thành, có thêm cơ hội học tập, làm việc và gia đình vui mừng trước sự tiến bộ ấy, tôi đã cảm thấy hạnh phúc rồi.

PV: Nhìn lại hành trình 30 năm cống hiến thầm lặng, nhân ngày Nhà giáo Việt Nam 20/11, cô muốn gửi gắm điều gì tới cộng đồng và thế hệ những người thầy, cô giáo trẻ hôm nay?

Cô giáo Phạm Thị Huyền: Tôi luôn tâm niệm rằng làm thiện nguyện không phải đợi đến khi giàu có mới làm được. Nếu có nhiều tiền và chỉ trao đi một khoản tiền thì rất đơn giản, nhưng để bền bỉ đồng hành từ năm này qua tháng khác thì đòi hỏi một tấm lòng thực sự chân thành. 

Khi nhìn các em trong gia đình mình đều may mắn được học hành đầy đủ, trưởng thành, con gái làm báo, làm truyền hình, các cháu được theo học tại các trường Đại học về Kiến Trúc , Bách Khoa, tôi lại càng chạnh lòng khi nghĩ đến những đứa trẻ phải nghỉ học vì nghèo khó. Tôi nghĩ rằng mình phải làm gì đó để các em không bị bỏ lại phía sau.

Hồi tháng 4 vừa qua, tôi có dịp đến trò chuyện và truyền cảm hứng cho 1.600 học sinh Trường THPT Phan Huy Chú (Đống Đa). Tại đây, tôi đã nhắn nhủ với các bạn trẻ rằng: “Để đi trọn vẹn với nghề giáo, trước hết phải thực sự yêu ngành giáo dục, thứ hai là đam mê công việc đứng lớp và thứ ba là phải có tấm lòng thương trẻ, thương người”.

Nhân ngày Nhà giáo Việt Nam 20/11, tôi mong các bạn trẻ nếu đã chọn con đường sư phạm thì hãy kiên định giữ lấy ngọn lửa ấy. Khi mình sống mở lòng và gieo những việc làm tử tế cho đời, tâm hồn mình sẽ luôn thảnh thơi, và chính thế hệ mai sau sẽ nhìn vào đó để tiếp bước.

Xin trân trọng cảm ơn cô về cuộc trò chuyện đầy xúc động này. Kính chúc cô luôn dồi dào sức khỏe để tiếp tục chèo lái những chuyến đò yêu thương!