Đứng sau cửa hàng bánh cuốn Thanh Trì cô Lan là bà Hoàng Thị Lan (71 tuổi), người dành hơn 55 năm cuộc đời gắn bó và lưu giữ nghề truyền thống của làng Thanh Trì. Qua nhiều thập kỷ, bí quyết của nghề đã được bà gìn giữ và lưu truyền cho các thành viên trong gia đình. Những đóng góp và nỗ lực bền bỉ của bà đã được ghi nhận qua nhiều giải thưởng, cột mốc trong hành trình làm nghề.

PV: Thưa bà Hoàng Thị Lan, gia đình mình đã có truyền thống làm nghề qua mấy thế hệ? 

Bà Hoàng Thị Lan: Đời tôi là đời thứ 2, con tôi là đời thứ 3. Gia đình tôi đã có 3 đời làm nghề bánh cuốn Thanh Trì. Tôi đã biết tráng bánh từ năm 15 tuổi khi học nghề từ mẹ, rồi trải qua quá trình gắn bó với nghề, đến hiện tại tôi đã có 55 năm làm nghề bánh cuốn. Hiện nay, tôi đang truyền nghề cho con trai, con gái và con dâu. Cả gia đình đều được học nghề, biết làm nghề và sống dựa vào nghề bánh cuốn Thanh Trì. 

PV: Trong thời gian đầu học nghề, bà thường gặp những khó khăn gì khi thực hiện các công đoạn làm bánh? 

Bà Hoàng Thị Lan: Thời gian đầu, tôi quan sát và học hỏi cách làm từ mẹ. Ngày xưa điều kiện rất khó khăn, các dụng cụ làm bánh cũng rất thô sơ và chưa được hiện đại như bây giờ. Khi đó, tôi phải xay bột bánh bằng cối đá và tráng bánh bằng bếp củi. Vất vả lắm! Bây giờ công nghệ đã hiện đại hơn, có nhiều loại máy móc tân tiến hỗ trợ. Nhà tôi chuyển sang xay bột bằng máy và tráng bánh bằng bếp điện. 

PV: Theo bà, điều gì làm nên đặc trưng của món bánh cuốn Thanh Trì khi so với món bánh cuốn của những vùng miền khác? 

Bà Hoàng Thị Lan: Điểm khác biệt của bánh cuốn Thanh Trì so với bánh cuốn ở những vùng khác là bánh cuốn Thanh Trì thường trắng, nhỏ và mỏng. Bánh có độ dai giòn đặc trưng do trong quá trình làm thì tôi không ngâm gạo quá lâu để giữ nguyên được cái hương của gạo.

Nếu nhìn về cảm quan thì bánh cuốn Thanh Trì sẽ trắng, mỏng, nhỏ và được tráng trên nồi chỉ khoảng 25 - 30cm. Còn về độ dày mỏng thì sẽ tùy cảm nhận của thực khách và tùy mỗi hộ gia đình sẽ có những kỹ thuật tráng khác nhau.

PV: Theo bà, công đoạn nào trong quá trình làm bánh đòi hỏi người làm phải có sự khéo léo, tỉ mỉ và kiên nhẫn? 

Bà Hoàng Thị Lan: Đặc trưng của bánh cuốn Thanh Trì là tráng bằng tay thủ công trên từng nồi nhỏ, do đó người làm phải khéo tay, kiên trì thì mới làm được. Quan trọng hơn cả là phải thật kiên nhẫn và yêu nghề. 

Thực ra về cách tráng bánh thì đã là bánh cuốn Thanh Trì là vẫn phải tráng thủ công bằng tay. Nhưng khác so với ngày trước là các công đoạn hiện nay sẽ có máy móc hỗ trợ. Ở khâu xay bột, trước kia nhà tôi dùng cối đá, phải xay rất lâu, rất tốn sức và mất thời gian. Nhưng mà bây giờ thì sẽ sử dụng cối máy, nó vẫn sẽ đảm bảo cái độ mịn của bột. Về khâu tráng bánh, ngày trước là dùng bếp than, nhưng hiện tại gia đình tôi đã chuyển sang dùng bếp điện. Bếp điện sẽ đều lửa, đều nhiệt và đỡ độc hại hơn so với bếp than. 

PV: Trong quá trình làm nghề, gia đình bà có những dấu mốc nào đáng nhớ? 

Bà Hoàng Thị Lan: Dấu mốc đáng nhớ nhất của gia đình tôi trong quá trình làm nghề là những lần đạt giải tại cuộc thi do các cơ quan tổ chức, hay những lần tham gia hội chợ và được người dân công nhận, được những thực khách đã ăn bánh khen ngon. Đó đều là kỷ niệm rất là vui đối với những người làm nghề truyền thống. 

Bên cạnh đó, những lần gia đình tôi tham gia hội làng, hội thi bánh cuốn Thanh Trì thì đều được tất cả các giải rồi, giải Nhất, giải Nhì, giải Khuyến khích là có hết. Gia đình tôi còn tham gia nhiều hội chợ do Thành phố Hà Nội tổ chức và từng được Sở Văn hóa, Thể thao và Du lịch Thành phố Hà Nội mời đi trưng bày tại Lễ hội Văn hóa Thế giới. Đó cũng là cơ hội để gia đình được tiếp xúc, giới thiệu và quảng bá món ăn truyền thống của Thanh Trì cho người dân và du khách quốc tế.

Không dừng lại ở việc lưu giữ những bí quyết truyền thống được truyền lại từ mẹ, bà Hoàng Thị Lan còn tiếp tục trao truyền kinh nghiệm cho con cháu với niềm mong muốn rằng nét đẹp truyền thống của gia đình sẽ được duy trì và lan tỏa qua nhiều thế hệ. Trong đó, chị Nguyễn Thị Lan Hương (con gái bà Lan) là một trong những người tiếp nối công việc của gia đình. Trò chuyện với phóng viên, chị Hương chia sẻ nhiều sự đổi mới trong nghề và nỗ lực đưa nghề truyền thống đến gần hơn với thế hệ trẻ.

PV: Trong bối cảnh đời sống ngày càng có nhiều thay đổi, gia đình chị gặp những thuận lợi và khó khăn gì trong quá trình duy trì nghề bánh cuốn truyền thống, đặc biệt là ở khâu lựa chọn nguyên liệu và áp dụng kỹ thuật chế biến?

Chị Nguyễn Thị Lan Hương: Thực ra cũng không gặp khó khăn gì lớn, nguồn nguyên liệu thì lúc nào gia đình tôi cũng sẽ chọn các nhà cung cấp uy tín. Nguyên liệu nhập vào phải chất lượng hàng đầu như thịt là phải tươi, ngon, nguyên tảng chứ nhà tôi không lấy thịt vụn, thịt cũ. Các nguyên liệu khác như mộc nhĩ, nấm hương, hành lá cũng phải đảm bảo là hàng loại tốt nhất, ngon nhất. Về kỹ thuật tráng bánh thì vẫn sẽ phải tráng thủ công, chỉ khác là hiện nay có các máy móc hỗ trợ thì nó sẽ tiện lợi và đỡ vất vả hơn. 

PV: Đầu năm nay, nghề làm bánh cuốn Thanh Trì đã được Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch ghi danh Di sản văn hóa phi vật thể Quốc gia. Là một người gắn bó đã có hơn 20 năm gắn bó với nghề, chị có cảm thấy tự hào khi nghề truyền thống của địa phương mình được công nhận không? 

Chị Nguyễn Thị Lan Hương: Đối với một người làm nghề, tôi và gia đình cảm thấy rất vinh dự khi nghề làm bánh cuốn của làng Thanh Trì được công nhận là Di sản văn hóa phi vật thể quốc gia. Cái nghề truyền thống của gia đình và của địa phương mình đã được mọi người trân trọng và biết đến nhiều hơn. Bản thân tôi cũng coi đó là một động lực to lớn để tiếp tục giữ nghề và tiếp lửa cho nghề.

PV: Trước thông tin phường Vĩnh Hưng sắp thực hiện các dự án tái thiết đô thị, chị băn khoăn gì về việc duy trì nghề bánh cuốn của gia đình trong thời gian tới?

Chị Nguyễn Thị Lan Hương: Việc đô thị hóa cũng là một điều tốt thôi, nó sẽ làm cho cái chất lượng cuộc sống của mình thay đổi tốt hơn. Còn về chuyện ảnh hưởng thì chắc chắn là sẽ bị ảnh hưởng rồi, vì nếu có dự án mở rộng đường thì cửa hàng cũng sẽ bị giải tỏa. 

Nhưng tôi nghĩ rằng, mình cần phải ưu tiên cho sự phát triển của đất nước. Trong tương lai gia đình vẫn sẽ tiếp tục làm và duy trì nghề, chỉ là thay đổi một địa điểm mới. Ngoài ra thì ở địa phương hiện nay cũng rất quan tâm và tạo điều kiện để làng nghề bánh cuốn Thanh Trì được quảng bá và kinh doanh sản phẩm.

PV: Hiện nay, chính quyền và Nhà nước đã có những sự hỗ trợ như thế nào trong việc phát triển làng nghề bánh cuốn Thanh Trì? 

Chị Nguyễn Thị Lan Hương: Chính quyền địa phương cũng rất quan tâm và có những chính sách để thúc đẩy làng nghề phát triển. Chẳng hạn như mới đây, phường Vĩnh Hưng đã tổ chức những buổi livestream trên các nền tảng mạng xã hội để người dân biết đến nhiều hơn về thương hiệu bánh cuốn Thanh Trì. Hay mỗi lần làng tổ chức lễ hội thì luôn có rất nhiều các cơ quan báo chí đến viết bài và tuyên truyền. Từ đó, người dân, đặc biệt là cả các bạn trẻ có thể biết rõ hơn về nghề truyền thống của địa phương. 

PV: Theo chị, việc truyền nghề bánh cuốn Thanh Trì hiện nay có gặp phải khó khăn gì không? 

Chị Nguyễn Thị Lan Hương: Nếu mà bảo truyền nghề thì khó khăn lớn nhất là không phải ai cũng thật sự làm được nghề. Đã là nghề truyền thống thì thường sẽ truyền lại cho con cháu trong nhà, nhưng không phải ai cũng làm được. Phải yêu nghề, tâm huyết với nghề thì theo được nghề. 

PV: Hiện nay, nhiều bạn trẻ đang dần quan tâm nhiều hơn đến những nét đẹp văn hóa truyền thống của đất nước ta. Chị đánh giá như thế nào về sự quan tâm của thế hệ trẻ đối với nghề bánh cuốn Thanh Trì?

Chị Nguyễn Thị Lan Hương: Theo tôi, ngày nay giới trẻ đã quan tâm hơn đến nghề bánh cuốn Thanh Trì nói riêng và các nghề thủ công truyền thống nói chung. Gia đình tôi thường đón rất nhiều các bạn học sinh trung học cơ sở, trung học phổ thông hay các bạn sinh viên đại học đến để xin tư liệu làm bài. Điều đó chứng tỏ các trường học và các bạn trẻ là đã chú trọng hơn đến nghề thủ công truyền thống của địa phương. Điều ấy cũng giúp các bạn thêm trân trọng những người làm nghề truyền thống.

Tôi cũng mong muốn rằng giới trẻ sẽ đón nhận và tiếp cận nhiều nghề bánh cuốn Thanh Trì và các nghề truyền thống khác, vì hiện nay nhiều nghề cũng đã bị mai một đi rất nhiều. Khi các bạn trẻ biết đến và lan tỏa cho mọi người thì những người làm nghề như tôi sẽ có thêm động lực để tiếp tục giữ gìn “lửa nghề” và phát huy nét đẹp truyền thống của gia đình.

PV: Xin cảm ơn bà Hoàng Thị Lan và chị Nguyễn Thị Lan Hương đã dành thời gian chia sẻ về hành trình gìn giữ và tiếp nối nghề bánh cuốn Thanh Trì. Xin chúc gia đình luôn mạnh khỏe và tiếp tục giữ gìn, phát huy những giá trị truyền thống để hương vị bánh cuốn Thanh Trì được lưu truyền và lan tỏa đến nhiều thế hệ tương lai.