(Sóng Trẻ) - Những ký ức chiến tranh nay được lớp trẻ tái hiện lại sáng tạo trên mạng xã hội, song vẫn phải giữ được tính chân thực và chiều sâu ký ức của dân tộc.

Trong căn phòng nhỏ nằm sâu trong con ngõ trên phố Đặng Thùy Trâm, cựu chiến binh Đỗ Văn Thống chậm rãi lật từng trang nhật ký đã nhuốm màu thời gian. Cuốn sổ đã sờn gáy, vết rách do viên đạn xuyên qua năm nào vẫn còn đó. Theo từng động tác nâng niu của ông, những dòng chữ viết vội giữa khói lửa chiến trường dần hiện ra, vẫn mang nguyên nếp nhăn của năm tháng. Đó là những ký ức không thể phai mờ về một thời tuổi trẻ cống hiến cho hòa bình và độc lập của đất nước.

Hơn nửa thế kỷ đã trôi qua kể từ những ngày chiến đấu tại chiến trường Trị Thiên. Nhưng với ông, ký ức ấy vẫn luôn sống động trong từng trang giấy, từng câu chuyện được ông kể lại cho con cháu. Cuốn nhật ký từng theo ông đi qua bom đạn không chỉ là một kỷ vật chiến tranh, mà còn trở thành nguồn cảm hứng để ông viết nên tập thơ “Chuyện đời tôi” - nơi những trải nghiệm năm tháng chiến trường được lưu giữ bằng vần thơ giản dị và chân thành.

Có lẽ, chỉ kể lại quá khứ hào hùng ấy bằng lời là không đủ, ông đã chọn cách viết ra, ngâm thành những dòng thơ như một phương thức gìn giữ ký ức. Mỗi trang thơ là sự nâng niu những mảnh hồi ức còn sót lại của một thời tuổi trẻ đã đi qua chiến tranh, nhưng vẫn vẹn nguyên trong tâm trí người lính năm xưa.

Với thế hệ của ông Đỗ Văn Thống, ký ức chiến tranh được gìn giữ bằng trí nhớ, qua những vần thơ và những câu chuyện truyền miệng qua nhiều thế hệ. Nhưng thời gian không chờ đợi, khi những nhân chứng của thời đại dần bước vào tuổi xế chiều, ký ức ấy cũng đứng trước nguy cơ phai nhạt theo năm tháng. Trong bối cảnh hiện đại, khi con người đã quen với việc tiếp nhận thông tin qua màn hình phẳng, những câu chuyện lịch sử không thể chỉ dừng lại ở cách kể cũ mà cần được làm mới để có thể chạm tới trái tim và ở lại với thế hệ trẻ hôm nay.

Nếu trước đây, ký ức chiến tranh từng được lưu giữ qua lời kể của những cựu binh như ông Đỗ Văn Thống, thì trong thời đại số, những câu chuyện ấy được các bạn trẻ gìn giữ và lan tỏa theo một cách hoàn toàn mới - trong chính dòng chảy thông tin hằng ngày của mạng xã hội.

Không những vậy, ông còn tham gia các buổi livestream để trò chuyện cùng người xem. Ở đó, lịch sử không còn là câu chuyện một chiều. Người trẻ đặt câu hỏi trực tiếp, bày tỏ sự tò mò về cuộc sống của những người làm tình báo, về cảm xúc của con người giữa chiến tranh. Giọng nói thủ thỉ tâm tình của ông khiến ký ức chiến tranh trở nên sống động, gần gũi hơn với người xem. Trên nền tảng Tiktok, khi không còn bị giới hạn bởi những bài học sách vở, nhiều bạn trẻ GenZ tiếp cận lịch sử theo góc riêng của mình. Đó có thể là câu chuyện về một trận đánh anh dũng, đầy quyết liệt, về chân dung những người anh hùng dân tộc, hoặc đơn giản chỉ là những mẩu chuyện đời thường nhưng đầy xúc động, nghẹn ngào của thời chiến.

Không cần những video quá dài, nhiều nội dung chỉ kéo dài một đến hai phút nhưng vẫn đủ truyền tải thông tin, gợi cảm xúc và khơi dậy sự tò mò của người xem. Những nhân vật lịch sử vì thế không còn hiện lên khô cứng qua những dòng chữ trong sách giáo khoa, mà trở thành những câu chuyện được kể bằng ngôn ngữ đời thường, gần gũi và dễ tiếp nhận hơn.

Nhiều bạn trẻ tự sản xuất video tái hiện ngày Giải phóng miền Nam bằng phong cách kể chuyện giản dị, kết hợp diễn xuất đơn giản với hình ảnh minh họa sinh động. Có những video đạt hàng trăm nghìn lượt xem chỉ sau một đêm, cho thấy lịch sử nước nhà khi được khắc hoạ lại bằng sự sáng tạo và đồng cảm vẫn có thể chạm tới cảm xúc của người xem.

Trên nền tảng YouTube, nhiều video tóm tắt các sự kiện, những trận đánh lớn, các triều đại trong lịch sử được xây dựng với đồ họa sinh động, giúp người xem cảm thấy gần gũi hơn với những cột mốc và câu chuyện vốn được xem là khô khan trên trang sách. Tiêu biểu có thể kể đến các kênh như Ez Sử hay Sử Lược - Tóm Tắt Lịch Sử, đã thu hút đông đảo người xem nhờ cách trình bày súc tích, kết hợp hình ảnh minh họa, bản đồ cùng lối kể hiện đại, dễ tiếp cận. Nhờ cách diễn giải này, nhiều sự kiện lịch sử tưởng chừng khó hiểu trở nên rõ ràng hơn, giúp người xem hình dung được bối cảnh cũng như câu chuyện phía sau từng dấu mốc thời gian.

Bên cạnh đó, sự xuất hiện của những chuỗi podcast cũng mở ra một hình thức tái hiện lại sự kiện lịch sử bằng âm thanh. Qua giọng đọc chậm rãi, khi hào hùng, khi lắng đọng đầy cảm xúc, người nghe có thể cảm nhận lịch sử qua lời kể thay vì hình ảnh trực quan. Những câu chuyện về một thời chiến tranh vì thế trở nên gần gũi hơn, người nghe như đang được tâm sự, chia sẻ trong một cuộc trò chuyện thân mật. Một số kênh tiêu biểu có thể kể đến như Bí ẩn Sử Việt, chuyên khám phá những góc nhìn và sự thật lịch sử chưa phải ai cũng biết hay Hoa Lo Prison Relic, nơi lịch sử được kể lại qua âm thanh và những giai điệu giàu tính trải nghiệm.

Không gian mạng giờ đây vừa là nơi kể chuyện, vừa là nơi kiến tạo lịch sử, lan tỏa những ký ức lịch sử đến gần hơn với các bạn trẻ theo một cách gần gũi và sinh động. Từng mẩu chuyện nhỏ của thời chiến có thể được chia sẻ lại hàng nghìn lần, tiếp cận những người chưa từng chủ động tìm hiểu về lịch sử. Lịch sử không chỉ còn là những cột mốc phức tạp, một môn học thuộc khô khan mà xuất hiện ngay trong dòng chảy số ta  tiếp nhận mỗi ngày.

Tuy nhiên, khi câu chuyện lịch sử được tái hiện với nhịp xem nhanh, với thuật toán và xu hướng mạng xã hội, ranh giới giữa truyền tải kiến thức và giải trí trở nên mong manh hơn. Ký ức chiến tranh, vốn mang nhiều tầng ý nghĩa, nay đứng trước nguy cơ bị giản lược để phù hợp với thời lượng ngắn và sự chú ý ngắn hạn của người xem.

Chính trong bối cảnh ấy, vai trò của người tiếp nhận trở nên quan trọng. Lịch sử trên không gian số không chỉ được quyết định bởi người kể chuyện, mà còn bởi cách thế hệ trẻ lựa chọn lắng nghe, kiểm chứng và suy ngẫm về những gì họ tiếp nhận.

Trao đổi với phóng viên Sóng Trẻ News, TS Phạm Minh Thế, Khoa Lịch sử, Trường Đại học Khoa học Xã hội và Nhân văn, Đại học Quốc gia Hà Nội, cảnh báo rằng việc lan truyền lịch sử trên mạng xã hội có thể kéo theo nguy cơ xuất hiện các thông tin sai lệch. Từ đó, người xem có thể hình thành nhận thức chưa đúng đắn, thậm chí phủ nhận những giá trị lịch sử tốt đẹp mà cha ông đã gây dựng. Điều này khiến một bộ phận người trẻ bị lợi dụng, trở thành công cụ cho các hoạt động chống phá, vi phạm pháp luật và làm mai một bản sắc dân tộc.

“Các video ngắn thường không thể phản ánh toàn diện một sự kiện lịch sử, trong khi chất lượng nội dung lại phụ thuộc rất lớn vào hiểu biết của người sáng tạo. Môi trường mạng xã hội cũng khiến thông tin sai lệch có khả năng lan truyền mạnh không kém thông tin chính thống, từ đó dẫn đến nguy cơ hình thành những nhận thức lịch sử thiếu đầy đủ và khách quan nếu người tiếp nhận không có nền tảng kiến thức và kỹ năng kiểm chứng cần thiết”, ông Thế nói thêm.

Khi những kiến thức lịch sử sai lệch liên tục bị lan truyền trên mạng xã hội sẽ khiến quá trình điều chỉnh nhận thức đúng đắn cho giới trẻ trở nên khó khăn và để lại hậu quả lâu dài. Theo ông, một bộ phận người xem có xu hướng không chấp nhận các thông tin lịch sử mang tính khách quan khác với điều họ từng tiếp nhận, thậm chí phản ứng tiêu cực trước các ý kiến phản biện. Đây là nguy cơ đáng quan ngại đối với giáo dục lịch sử nếu không được nhìn nhận và khắc phục kịp thời.

Bên cạnh đó, anh Đỗ Văn Sơn, giáo viên môn Lịch sử, Trường Tiểu học, THCS và THPT Asahi Thái Bình, cho rằng việc tiếp nhận thông tin lịch sử sai lệch còn làm suy giảm tư duy phản biện của người trẻ, khiến họ dễ tin vào những nội dung chưa được kiểm chứng. Ngoài ra, các thông tin xuyên tạc còn tác động đến bản sắc và quan điểm xã hội, đặc biệt khi lịch sử gắn với những yếu tố chính trị nhất định.

"Nguy cơ này càng đáng lo ngại đối với học sinh từ bậc tiểu học đến trung học phổ thông, khi nền tảng kiến thức lịch sử và nhận thức chính trị chưa hoàn thiện. Việc tiếp cận thông tin sai lệch trong giai đoạn này có thể khiến các em dễ bị lôi kéo, kích động hoặc chịu ảnh hưởng từ những tư tưởng không lành mạnh", anh Sơn chia sẻ.

Theo anh, khi tiếp nhận thông tin trên nền tảng số, người xem cần trang bị kỹ năng kiểm chứng nguồn tin, ưu tiên tài liệu học thuật và nguồn chính thống, đồng thời phát triển tư duy phản biện để đánh giá độ tin cậy của thông tin. Bên cạnh đó, việc đối chiếu đa nguồn thông tin và hiểu đúng bối cảnh lịch sử cũng rất quan trọng, giúp hình thành cái nhìn toàn diện, tránh hình thành góc nhìn phiến diện.

TS Phạm Minh Thế cũng nhận định rằng, việc truyền tải lịch sử trên các nền tảng trực tuyến là một xu hướng tất yếu trong bối cảnh công nghệ thông tin ngày càng phát triển mạnh mẽ. Tuy nhiên, để nội dung lịch sử lan tỏa đúng hướng, cần xây dựng nền tảng kiến thức lịch sử đầy đủ và khách quan từ nhà trường, gia đình và xã hội, đồng thời tạo điều kiện để người trẻ tiếp cận các nguồn tư liệu chính thống trên môi trường số. 

Ngoài ra, thái độ cẩn trọng khi tiếp nhận, chia sẻ nội dung lịch sử là yếu tố quan trọng nhằm hạn chế sai lệch. Trong bối cảnh thông tin dễ bị cắt ghép, xuyên tạc, người dùng cần ứng xử tỉnh táo, ưu tiên báo cáo cơ quan chức năng thay vì tranh luận cảm tính. Quan trọng, người sáng tạo nội dung lịch sử cần tuân thủ pháp luật, chú trọng bản quyền và thẩm định nội dung trước khi công bố để giảm thiểu rủi ro sai lệch.