(Sóng trẻ) - Năm 1992, trước nguy cơ nghề làm tranh Đông Hồ (Bắc Ninh) bị mai một, nghệ nhân Nguyễn Đăng Chế đã quyết định rời phố về quê để thực hiện sứ mệnh hồi sinh di sản. Sau hơn 30 năm, hành trình của người Đảng viên lão thành không chỉ bảo tồn một nghề thủ công truyền thống mà còn tạo ra nền tảng di sản cho thế hệ mai sau.

Nghệ nhân Nguyễn Đăng Chế (sinh năm 1936) là đời thứ 20 của dòng họ Nguyễn Đăng - gia tộc có truyền thống làm tranh hơn 500 năm từ thời Hậu Lê. Từ năm 10 tuổi, ông đã được cha truyền dạy nghề, bắt đầu từ những việc nhỏ như pha màu, in nét...

Năm 1956, ông được kết nạp Đảng khi vừa tròn 20 tuổi, sau đó theo học Trường Trung cấp Mỹ thuật Hà Nội. Tại đây, ông Chế có điều kiện tiếp cận mỹ thuật bài bản. Song ông vẫn luôn hướng về dòng tranh dân gian Đông Hồ. Với ông, đó không chỉ là nghề mà là “di sản sống” cần được gìn giữ.

Thập niên 1980, sự xuất hiện của công nghệ in bằng mực máy giá rẻ khiến dòng tranh làm tay dần mất ưu thế, làng nghề truyền thống tranh Đông Hồ gặp nhiều khó khăn. Nhiều hộ trong làng bỏ nghề, ván khắc bị tháo ra làm củi.

Trong quá trình khôi phục dòng tranh dân gian, dựa vào ký ức học nghề từ năm 10 tuổi, ông tỉ mỉ gột sạch lớp hồ nếp, phục dựng từng ván khắc cũ. “Với các mẫu hư hại nặng, tôi đối chiếu với tư liệu cũ năm 1972 để phục dựng từng nét chạm. Đến nay, gia đình tôi đã phục chế hơn 100 bản khắc cổ và hàng nghìn bản mới với hơn 250 mẫu tranh”, ông tâm sự.

Tuy nhiên, phục dựng ván khắc chỉ là bước khởi đầu. Theo nghệ nhân Nguyễn Đăng Chế, yếu tố cốt lõi để giữ được hồn cốt tranh dân gian nằm ở quy trình chế màu ngũ sắc từ nguyên liệu tự nhiên: màu trắng được tạo từ vỏ điệp giã mịn, sắc đỏ lấy từ sỏi núi, vàng từ hoa hòe, xanh từ lá chàm, còn màu đen từ than lá tre.

Mỗi gam màu là một lần chắt lọc, mỗi công đoạn là một lần thử thách sự kiên nhẫn. Ông nhấn mạnh sự bền bỉ của màu sắc tự nhiên so với các loại màu công nghiệp: “Dù làm từ nguyên liệu thiên nhiên, màu sắc vẫn rất bền, có những tác phẩm tồn tại hơn trăm năm mà vẫn giữ được sắc độ và tinh thần ban đầu”. 

Năm 2013, những nỗ lực lặng lẽ suốt nhiều thập kỷ của nghệ nhân cuối cùng cũng được ghi nhận, khi “Nghề làm tranh dân gian Đông Hồ” trở thành Di sản văn hóa phi vật thể cấp Quốc gia. Đây là cột mốc lớn trong sự nghiệp hơn 30 năm bảo tồn di sản của ông. Hiện nay, các giá trị này vẫn được lan tỏa rộng rãi qua các dự án văn hóa và phim tài liệu. 

Cho đến hiện tại, nghệ nhân Nguyễn Đăng Chế nhận định thách thức không còn chỉ là giữ lại những gì đã mất, mà là làm sao để tranh Đông Hồ tiếp tục tồn tại trong đời sống đương đại. Khi thị trường tràn ngập các sản phẩm in công nghiệp và thị hiếu thẩm mỹ thay đổi nhanh, dòng tranh dân gian này đứng trước áp lực phải thích nghi để không bị lãng quên.

Trong bối cảnh hơn 90% hộ dân trong làng đã chuyển sang làm hàng mã, xưởng tranh của gia đình nghệ nhân Nguyễn Đăng Chế vẫn duy trì hoạt động với ba thế hệ cùng làm nghề. Với ông, giữ “gốc” không chỉ là bảo tồn kỹ thuật, mà còn là truyền lại tinh thần di sản cho thế hệ sau, từ chính nếp nhà.

Việc truyền nghề không diễn ra qua những lớp học chính quy, mà thấm dần qua từng công đoạn, để người trẻ hiểu và gắn bó với nghề một cách tự nhiên. Đến nay, toàn bộ sáu người con cùng dâu, rể của ông đều theo nghề, trong đó có ba người được phong danh hiệu Nghệ nhân. Tại xưởng gia đình, các thế hệ kế cận vẫn tiếp tục sáng tạo, vừa giữ kỹ thuật truyền thống, vừa phát triển những dòng tranh mới phù hợp với nhu cầu hiện đại.

Ảnh hưởng của người nghệ nhân lão thành Nguyễn Đăng Chế không chỉ trong gia đình mà còn đảm nhận vai trò cố vấn tại Trung tâm Bảo tồn tranh dân gian Đông Hồ. Trong vị trí này, ông trực tiếp tham gia kết nối di sản với công chúng và cung cấp thông tin hỗ trợ các hoạt động nghiên cứu về dòng tranh dân gian.

Không khép kín trước công nghệ, nghệ nhân Nguyễn Đăng Chế xem đây là cơ hội để tranh Đông Hồ tiếp cận công chúng mới. Khi nhiều bạn trẻ tìm đến ghi hình, chụp ảnh, ông sẵn sàng hướng dẫn, chia sẻ ngay tại xưởng. Theo ông, khi tranh Đông Hồ xuất hiện trên các khung hình, thước phim của người trẻ, đó cũng là một cách để di sản tiếp tục hiện diện trong đời sống đương đại.

Chia sẻ sau khi thực hiện dự án cá nhân và có dịp tiếp xúc gia đình nghệ nhân Nguyễn Đăng Chế, bạn Lê Linh (21 tuổi, Đại học Văn hóa Hà Nội) cho biết bản thân ấn tượng với không gian xưởng tranh và hình ảnh các thế hệ trong gia đình cùng làm việc. “Việc thế hệ sau tiếp nối, gìn giữ tinh hoa của cha ông khiến mình cảm nhận rõ một sợi dây liên kết vô hình, bền chặt và chân thành”, Linh nói.

Với truyền thống 500 năm của dòng họ và hơn ba thập kỷ hồi sinh làng nghề, nghệ nhân Nguyễn Đăng Chế kỳ vọng lớp trẻ sẽ tiếp nối và bảo vệ di sản, gìn giữ hồn cốt tranh Đông Hồ giữa dòng chảy thời đại. Một đời người, một nghiệp tranh, hành trình ấy không chỉ dừng lại ở việc cứu một làng nghề, mà còn trở thành nhịp cầu nối quá khứ với hiện tại, để tinh hoa xưa vẫn bền bỉ hiện diện trong đời sống hôm nay.