(Sóng trẻ) - Từ biểu tượng quật khởi trong hình tượng Thánh Gióng, Nghệ nhân ưu tú Nguyễn Tấn Phát đã dành trọn một thập kỷ miệt mài sáng tạo, cho ra mắt bộ sưu tập Ngựa “Gióng”. Đây không chỉ là cột mốc nghệ thuật ấn tượng, mà còn là khát vọng đưa nét đẹp văn hóa truyền thống hòa nhịp với đời sống hiện đại ngày nay. 

Xuất thân từ vùng đất Đường Lâm giàu truyền thống, Nghệ nhân ưu tú Nguyễn Tấn Phát đã không ngừng nỗ lực đưa nghệ thuật sơn mài đến gần hơn với cộng đồng thông qua các hoạt động thực hành và trải nghiệm thực tế. Chào đón năm mới Bính Ngọ 2026, anh chính thức ra mắt bộ sưu tập đầy tâm huyết mang tên “Gióng”, với 2.026 tác phẩm độc bản, do chính tay anh lên ý tưởng và chế tác.

Với mong muốn tìm hiểu về hành trình sáng tạo của anh, phóng viên trang tin Sóng trẻ có buổi gặp gỡ với nghệ nhân Nguyễn Tấn Phát tại không gian trưng bày mộc mạc, ấm cúng của anh. 

Gắn bó nhiều năm với chất liệu sơn mài truyền thống, Nghệ nhân ưu tú Nguyễn Tấn Phát được biết đến qua các bộ sưu tập lấy cảm hứng từ văn hóa dân gian và hình tượng linh vật theo năm. Với anh, 2026 là một năm đặc biệt, ghi dấu hành trình 10 năm hoàn thiện BST Ngựa “Gióng” với 2.026 chú ngựa sơn mài độc bản. 

Quá trình hoàn thiện BST bắt nguồn từ cảm hứng mãnh liệt của Nghệ nhân Nguyễn Tấn Phát đối với hình tượng ngựa. Hình tượng gắn liền với tuổi thơ anh, từ những câu chuyện của ông bà, cha mẹ kể về truyền thuyết Thánh Gióng cưỡi ngựa sắt đánh giặc Ân. 

Theo góc nhìn của anh, ngựa không chỉ là phương tiện vận chuyển mà còn mang tinh thần dân tộc: khi đất nước cần sức mạnh chống giặc ngoại xâm, ngựa là biểu tượng tiêu biểu. Với những tầng ý nghĩa được gửi gắm, bộ sưu tập mang tên Ngựa “Gióng” ra đời. Lý giải về tên gọi này, nghệ nhân Nguyễn Tấn Phát cho biết: “Gióng gợi nhắc hình tượng ngựa bước ra từ truyền thuyết Thánh Gióng. Đặc biệt, ngựa cũng là con giáp duy nhất tôi lựa chọn gắn với hình tượng thánh trong sáng tác của mình”.

Xây dựng hình tượng ngựa trong BST, anh khắc họa đa dạng hình dáng, có tác phẩm khắc họa ngựa cúi đầu, tĩnh lặng, thể hiện chiều sâu nội tâm và sự suy tư. Ở một số tác phẩm, dáng ngựa phi về phía trước, tung vó hòa vào mây, nhấn mạnh tinh thần chuyển động, khát vọng vươn lên và ý chí vượt qua giới hạn. Đối với Nghệ nhân ưu tú Nguyễn Tấn Phát, mỗi tạo hình đều mang một câu chuyện riêng, phản chiếu rõ nét tâm tư và thái độ sống của con người trước những dòng chảy biến động của thời đại.

Với sự gắn bó sâu sắc từ trong ký ức tuổi thơ, hình tượng ngựa trở thành nguồn cảm hứng lớn thôi thúc anh ấp ủ 10 năm để hiện thực hóa ý tưởng của mình. Từ những thử nghiệm tạo hình ban đầu, nghệ nhân từng bước phát triển ý tưởng thành bộ sưu tập dài hơi. Mỗi chú ngựa hoàn thiện đánh dấu một bước tiến trong nghệ thuật và hành trình sống của anh, từ một người thợ đến một nghệ nhân.

Thông thường, một tác phẩm ngựa cần 2 giai đoạn chính: điêu khắc gỗ và chế tác sơn mài. Ở công đoạn điêu khắc, việc đục gỗ tươi chỉ tốn 1-2 ngày, song gỗ cần khoảng 13 ngày để khô tự nhiên nhằm bảo đảm độ bền và chất lượng. Tiếp đó, giai đoạn sơn mài kéo dài khoảng 15 ngày với nhiều công đoạn như sơn lót, khảm vỏ trai, vỏ trứng, phủ 14 lớp sơn, dát lá vàng, lá bạc và mài nhẵn. Quy trình chế tác kỳ công kéo dài suốt một tháng cho thấy tâm huyết của nghệ nhân với từng “đứa con tinh thần” trong bộ sưu tập.

Không chỉ thể hiện ở quy trình chế tác, giá trị nghệ thuật của tác phẩm còn đến từ việc lựa chọn chất liệu. Nghệ nhân Nguyễn Tấn Phát tận dụng đá ong - vật liệu đặc trưng của kiến trúc làng cổ Đường Lâm, nơi anh lớn lên, để mang lại vẻ đẹp mộc mạc, bền vững. Đồng thời, nghệ nhân cũng kết hợp gỗ mít, gỗ nhãn và tre - chất liệu mới so với các bộ sưu tập trước để khắc họa sinh động hơn hình tượng chú ngựa. Việc đưa những chất liệu quen thuộc của làng cổ vào tác phẩm không chỉ tôn vinh bản sắc xứ Đoài, mà còn gắn kết chặt chẽ mỹ thuật hiện đại với văn hóa truyền thống. 

Bên cạnh đó, anh Phát cũng chia sẻ sự khó khăn trong quá trình thực hiện đến từ tính “ngẫu nhiên” của sơn mài. Mỗi tác phẩm đều là độc bản, được chế tác và thực hiện thủ công nên có tính rủi ro cao. Với người làm nghề sơn mài, anh xem những sai sót là điều khó tránh trong quá trình sáng tạo. Theo nghệ nhân Nguyễn Tấn Phả, việc nhìn nhận và đối diện với những thất bại của bản thân sẽ giúp người thợ không ngừng nâng cao tay nghề và hoàn thiện tư duy thẩm mỹ.

Điểm khác biệt của bộ sưu tập “Gióng” so với các bộ sưu tập linh vật Tết trước đây của Nghệ nhân Nguyễn Tấn Phát nằm ở việc mở rộng tính ứng dụng trong đời sống. Các tác phẩm không chỉ mang giá trị trưng bày mà còn có thể sử dụng như bàn trà, ghế ngồi, tủ kệ, lọ hoa, khay đựng… Trong đó bộ bàn ghế “Bát mã truy phong” là tác phẩm tiêu biểu thể hiện rõ tinh thần của BST năm nay. 

“Bộ bàn ghế gồm một ngựa mẹ và 7 chú ngựa con, với nhiều họa tiết lấy cảm hứng từ hoa văn cổ và điển tích văn hóa dân gian. Trong đó, chú ngựa mẹ tượng trưng cho quá khứ, 7 chú ngựa con đại diện cho tương lai, tạo nên dòng chảy lịch sử của nhiều thế hệ: thế hệ trẻ tiếp nối truyền thống của cha ông để dựng xây đất nước”, Nghệ nhân ưu tú Nguyễn Tấn Phát lý giải thêm về ý tưởng thiết kế bộ bàn ghế.

Hành trình sáng tạo của Nghệ nhân ưu tú Nguyễn Tấn Phát thể hiện rõ nỗ lực kết nối yếu tố truyền thống với hơi thở đương đại. Sự kết hợp này trở thành nguồn cảm hứng xuyên suốt trong quá trình sáng tác của anh. Qua bộ sưu tập, nghệ nhân cho thấy sự sáng tạo độc đáo và nguồn cảm hứng dân tộc mạnh mẽ. 

Với Nghệ nhân ưu tú Nguyễn Tấn Phát, nghệ thuật không đơn thuần chỉ phục vụ trưng bày, mà còn hóa thân vào đời sống. Chia sẻ về châm ngôn sống và làm việc, anh cho rằng: “Tôi luôn mong muốn mang nghệ thuật sơn mài đến gần hơn với mọi người, đặc biệt là thế hệ trẻ, để nét đẹp truyền thống được kế thừa và tiếp nối một cách sáng tạo, hiện đại hơn".

Quan điểm ấy cũng chính là tâm huyết của anh Phát trên hành trình lan tỏa tình yêu văn hóa dân tộc, đưa thế hệ trẻ tìm về với những giá trị bền vững của cha ông. Nghệ nhân ưu tú Nguyễn Tấn Phát đã lan tỏa ngọn lửa đam mê văn hóa và lịch sử đến đông đảo bạn trẻ. Anh mong muốn mỗi người sẽ tìm thấy một nét nghệ thuật truyền thống để theo đuổi và phát triển. Trong hành trình đó, anh định hướng sơn mài là một trong những điểm khởi đầu đầy cảm hứng. Việc huy động người trẻ ở địa phương có đam mê, mong muốn theo đuổi nghệ thuật sơn mài đến trải nghiệm, học nghề tại xưởng là một minh chứng rõ nét. 

Đón nhận danh hiệu “Nghệ nhân ưu tú”, nghệ nhân Nguyễn Tấn Phát bộc bạch niềm xúc động, hạnh phúc. Với anh, đây không chỉ là sự ghi nhận những nỗ lực bền bỉ suốt bao năm qua, mà còn là lời nhắc nhở sâu sắc về trách nhiệm lớn lao hơn đối với cộng đồng.

Trong thời gian tới, Nghệ nhân ưu tú Nguyễn Tấn Phát định hướng thực hiện nhiều dự án mang ý nghĩa cộng đồng, tập trung vào việc đưa nghệ thuật truyền thống đến gần hơn với công chúng, đặc biệt là giới trẻ. Anh mong muốn thông qua các hoạt động sáng tác, trưng bày và trải nghiệm nghệ thuật, người trẻ có thêm cơ hội tiếp cận, hiểu và trân trọng những giá trị văn hóa dân tộc. Theo anh, nghệ thuật truyền thống cần được làm mới trong cách thể hiện, phù hợp với đời sống hiện đại. Qua đó, những giá trị văn hóa của dân tộc sẽ tiếp tục được kế thừa, phát huy và lan tỏa bền vững trong đời sống.