Giữa nhịp sống đô thị tất bật, làng rèn Đa Sỹ (phường Kiến Hưng, Hà Nội) vẫn đều đặn vang lên lên âm thanh rèn sắt thép. Trong các xưởng rèn, tiếng quạt lò thổi gió rít hòa cùng hơi nóng tỏa ra từ những lò lửa đỏ rực.

Ở Đa Sỹ, nghề rèn đã tồn tại qua nhiều thế hệ, gắn với đời sống của một cộng đồng cư dân trong làng. Trước đây, phần lớn công việc dựa vào sức người, thợ rèn phải trực tiếp xử lý từng công đoạn. Theo thời gian, máy móc được đưa vào hỗ trợ các khâu như thổi lò, cán phôi và cắt sắt..., giúp giảm sức lao động nhưng không thay thế hoàn toàn kỹ thuật của người thợ.

Trong số những gia đình còn duy trì nghề rèn thủ công tại Đa Sỹ, gia đình nghệ nhân Trịnh Thị Mão (64 tuổi) đã gắn bó với nghề qua ba thế hệ. Bà Mão theo nghề từ trước khi lập gia đình, sau đó cùng chồng duy trì công việc của cha ông. Đến nay, hai người con trai là anh Lê Ngọc Trung (43 tuổi) và anh Lê Quang Thiện (39 tuổi) tiếp tục được truyền nghề tại xưởng gia đình.

Sinh ra và lớn lên tại Đa Sỹ, bà sớm quen với công việc rèn vốn đã hiện diện trong đời sống của người dân trong làng. Nhìn lại quãng thời gian ấy, bà Mão nhận thấy nghề rèn đã thay đổi đáng kể: “Ngày trước làm thủ công nhiều, còn bây giờ có máy móc hỗ trợ nên người thợ cũng đỡ vất vả. Nhưng gia đình tôi vẫn giữ hầu hết các công đoạn rèn thủ công như trước để đảm bảo chất lượng của dao”. 

Mỗi ngày, bà Mão vẫn có mặt tại xưởng, trực tiếp theo dõi và thực hiện nhiều công đoạn trong quá trình làm dao. Công việc lặp lại qua năm tháng nhưng đòi hỏi sự tập trung ở từng thao tác. Với bà, tiếng búa vang lên trong xưởng đã trở thành một phần quen thuộc của cuộc sống.

Hơn 40 năm đứng bên lò lửa, chứng nhân rõ nhất cho những thăng trầm nghề rèn của bà Mão in hằn trên chính đôi bàn tay của bà. Đôi bàn tay chai sần, thô ráp, lấm lem mạt sắt với những vết sẹo nhỏ do hoa lửa bắn vào. Mỗi nếp nhăn, vết sẹo  như minh chứng cho từng nhịp quai búa và giọt mồ hôi đe rèn nên những con dao sắc bén.

Không chỉ lưu giữ nghề qua năm tháng, sự gắn bó của bà Mão còn thể hiện ở cách gia đình duy trì từng công đoạn làm rèn giữa những thay đổi của thị trường. Với những người thợ lành nghề, mỗi sản phẩm hoàn thiện đều đòi hỏi sự phối hợp nhịp nhàng giữa kinh nghiệm, sức lực và độ chính xác trong thao tác.

Giữa lúc thị trường tràn ngập các sản phẩm cơ khí sản xuất bằng máy móc đại trà, xưởng rèn của gia đình bà vẫn kiên định với quy trình truyền thống. Công việc được bắt đầu từ khâu cắt phôi sắt, cho vào máy dập, đưa vào lò nung đỏ rồi quai búa dàn phẳng để uốn nắn thành hình dáng con dao. 

Sau khi tạo được hình dáng ban đầu, người thợ tiếp tục rút nguội, tôi thép, sạt mài, tra cán để hoàn thiện sản phẩm. Bà Mão khẳng định, bí quyết giúp xưởng gia đình giữ vững uy tín suốt nhiều thập kỷ qua chính từ việc tuân thủ đầy đủ từng bước chế tác, không cắt bớt công đoạn chỉ để rút ngắn thời gian.

Chia sẻ về bí nghệ làm nên thương hiệu dao rèn Đa Sỹ đạt chuẩn, bà cho biết yếu tố quyết định nằm ở khâu chọn nguyên liệu và kỹ thuật tôi thép. Xưởng nhà bà Mão ưu tiên sử dụng thép nhíp xe ô tô, loại vật liệu từ hệ thống giảm xóc có độ cứng và đàn hồi.

Cái hay của người thợ rèn Đa Sỹ lâu năm là khả năng “đọc” độ chín của thép. Người thợ quan sát màu đỏ của phôi sắt trong lò để xác định thời điểm đưa ra quai búa, đồng thời dựa vào kinh nghiệm để căn độ nóng thích hợp trước khi nhúng thép vào nước tôi. “Thép nhíp sắc hay không phụ thuộc hoàn toàn vào độ tôi. Tôi quá tay một chút thì thanh thép giòn dễ mẻ, còn tôi non tay quá thì dao lại mềm, nhanh cùn”, bà Mão phân tích. 

Mỗi con dao được hoàn thiện đều chứa đựng nhiều kinh nghiệm được tích lũy qua nhiều năm đứng lò của những người thợ. Với họ, sự chuẩn xác từ khâu canh nhiệt lò than, dàn phôi đập búa cho đến bước mài cuối cùng không chỉ quyết định chất lượng sản phẩm, mà còn tạo nên giá trị riêng của những con dao rèn làng Đa Sỹ.

Trải qua nhiều thế hệ, diện mạo làng rèn Đa Sỹ đã có những đổi thay trước áp lực của đô thị hóa. Bà Mão nhớ lại, thời kỳ trước đây, gần như cả làng đều đỏ lửa rèn dao, tiếng búa đe rộn rã. Thế nhưng hiện nay, bức tranh làng nghề đã lắng lại nhiều phần. Nỗi lo về lực lượng lao động kế cận là điều khiến những người thợ rèn lâu năm như bà Mão không khỏi trăn trở. 

Ngày nay, lớp trẻ ở làng có nhiều sự lựa chọn về học vấn và nghề nghiệp, hướng đến những công việc nhẹ nhàng hơn khoác lên mình bộ quần áo lấm lem bụi thép. Việc đối mặt với sức nóng rát mặt từ lò nung và sự vất vả của công việc tay chân khiến số lượng người trẻ trong làng nối nghiệp cha ông ngày càng ít đi.

Dẫu vậy, xưởng rèn của gia đình bà Mão vẫn duy trì nhịp làm việc hằng ngày và giữ vững tệp khách hàng quen thuộc. Chia sẻ về lý do giúp xưởng vượt qua những giai đoạn khó khăn của thị trường, bà Mão cho rằng điểm cốt lõi nằm ở sự tử tế và cẩn trọng trong từng sản phẩm, nhằm tạo được niềm tin cho người tiêu dùng.

Điều khiến gia đình bà thêm gắn bó với nghề ở thời điểm hiện tại là sự tiếp nối của hai người con trai cùng trực tiếp đứng xưởng và làm nghề cùng bố mẹ. Với anh Lê Ngọc Trung, người con trai cả của bà Mão, công việc bên lò rèn đã trở nên quen thuộc. 

Từ những lần theo bố mẹ vào xưởng, quan sát các công đoạn, anh dần học nghề rồi gắn bó với công việc của gia đình đến hiện tại. “Làm lâu, mình hiểu nghề hơn và cũng muốn tiếp tục công việc gia đình đã duy trì qua nhiều năm”, anh Trung tâm sự. 

Ở tuổi 64, với đôi bàn tay nhiều vết chai sần, bà Mão vẫn giữ nguyên tình yêu với đe rèn và lò lửa. Niềm tự hào lớn nhất của một đời thợ không nằm ở những danh xưng, mà thấy được con dao Đa Sỹ do chính tay mình dàn rèn được khách hàng khắp nơi đón nhận, trân trọng và tin dùng qua nhiều năm tháng.

Giữa những đổi thay của đời sống hiện đại, ngọn lửa làng rèn Đa Sỹ vẫn được duy trì qua từng thế hệ. Chính sự bền bỉ và tâm huyết của những gia đình gắn bó với nghề đã góp phần gìn giữ kỹ nghệ rèn truyền thống hơn 500 năm tuổi. Từ những nhịp búa đều đặn đến đôi bàn tay thoăn thoắt bên lò lửa, mỗi người thợ vẫn đang tiếp nối những giá trị được hun đúc qua thời gian, để âm thanh búa đe tiếp tục vang lên giữa lòng Hà Nội hôm nay.