Deepfake giả giọng, giả mặt và ‘khoảng trống’ giữa Luật An ninh mạng 2025 với đời sống thật

(Sóng trẻ) - Hiện nay, AI giả giọng, giả mặt con người gần như hoàn hảo. Dù Luật An ninh mạng 2025 đã siết chặt việc dùng công nghệ để giả mạo, nhưng vẫn còn khoảng trống. Từ thực trạng này, chuyên gia Nguyễn Trọng Đại đã đưa ra khuyến cáo và gửi thông điệp tới mọi người về an toàn không gian mạng. 

Hiện nay, nhiều người dân nhận được cuộc gọi video từ người thân nhờ chuyển tiền gấp, để rồi phát hiện đó chỉ là hình ảnh, giọng nói bị kẻ gian giả mạo bằng trí tuệ nhân tạo (AI). Công nghệ deepfake ngày càng dễ tiếp cận, khiến các dấu hiệu nhận biết quen thuộc dần mất tác dụng. 

Để hiểu rõ thủ đoạn này đang tinh vi đến đâu và cách tự bảo vệ, anh Nguyễn Trọng Đại - Giám đốc điều hành Công ty Cổ phần Dịch vụ và Giải pháp công nghệ Safenet sẽ chia sẻ những phân tích chuyên sâu cùng các giải pháp phòng ngừa hiệu quả giúp người dân tránh rơi vào cạm bẫy này. 

Phóng viên (PV): Chào anh Nguyễn Trọng Đại! So với 1-2 năm trước, thủ đoạn lừa đảo bằng Deepfake hiện nay tinh vi hơn như thế nào về chi phí, độ giống thật và cách tiếp cận nạn nhân?

Chuyên gia Nguyễn Trọng Đại: So với trước đây, các công nghệ liên quan đến AI đã phát triển tinh vi hơn. Về chi phí gần như không còn là rào cản. Về hình ảnh, trước đây các sản phẩm ghép mặt khá dễ nhận ra, nhưng hiện nay hình ảnh đã nhất quán và chuyên nghiệp hơn. Giọng nói trước đây còn thiếu ngữ điệu, cảm xúc, nay khả năng mô phỏng giọng nói đã tiến bộ hơn rất nhiều. Với video trực tiếp, trước đây rất khó tạo ra một cuộc giả mạo liền mạch, hiện nay khả năng tương tác âm thanh, hình ảnh theo thời gian thực đã được cải thiện đáng kể. Về cách tiếp cận, trước đây kẻ gian cần nhiều tài nguyên và kỹ năng hơn, còn bây giờ nhờ AI, việc này dễ thực hiện hơn rất nhiều. 

Trước đây có thể dựa vào một số dấu hiệu giả mạo quen thuộc, nhưng bây giờ những lỗi kỹ thuật đó ngày càng ít đi, đòi hỏi chúng ta phải nhận ra những dấu hiệu khác biệt tinh vi hơn.

PV: Theo anh, nhóm nào dễ bị các đối tượng lừa đảo nhắm tới nhất, vì sao? 

Chuyên gia Nguyễn Trọng Đại: Đầu tiên là những đối tượng thường xuyên chia sẻ ảnh và video cá nhân trên các nền tảng mạng xã hội như Facebook, Zalo, Instagram. Kẻ gian có thể thu thập hình ảnh từ trang cá nhân để giả mạo bằng những công cụ AI, sau đó gọi điện cho người thân của nạn nhân để giả danh và đề nghị chuyển tiền. 

Nhóm đối tượng thứ hai là nhân viên văn phòng bởi họ là những người nắm giữ các quyền hạn, tài nguyên hoặc thông tin có giá trị lớn đối với doanh nghiệp. Kẻ gian lợi dụng điều đó, kết hợp với đặc thù môi trường làm việc để giả mạo cấp trên, tạo áp lực công việc, đánh vào lòng tin nhằm lừa đảo chiếm đoạt tài sản hoặc truy cập hệ thống. 

PV: Luật An ninh mạng 2025 chính thức có hiệu lực từ ngày 1/7/2026. Theo anh, những chế tài này có thực sự tạo ra sức răn đe ngoài thực tế, hay vẫn còn khoảng trống lớn từ văn bản pháp luật đến thực thi?

Chuyên gia Nguyễn Trọng Đại: Pháp luật đã có bước tiến đáng kể khi trực tiếp đề cập đến việc dùng AI và công nghệ mới để giả mạo hình ảnh, video, giọng nói trái pháp luật. Tuy nhiên, quy định pháp luật và khả năng thực thi trên thực tế là hai vấn đề khác nhau. Theo tôi, hiện còn 3 khoảng trống.

Thứ nhất là việc phát hiện và chứng minh một video giả còn chậm. AI có thể tạo ra các video giả mạo và lan truyền trên mạng xã hội rất nhanh, trong khi việc xác nhận thông tin, nguồn gốc và chứng minh đó do AI tạo ra lại mất nhiều thời gian.

Khoảng trống thứ hai là khoảng trống về tốc độ phản ứng. Kẻ gian hành động rất nhanh, tiền có thể bị chia nhỏ, chuyển qua nhiều tài khoản chỉ trong thời gian ngắn. Trong khi đó, nạn nhân thường nhận ra mình bị lừa muộn hơn. Đến khi trình báo và hoàn tất các thủ tục xác minh thì thời điểm cấp  thiết để ngăn chặn đã qua. Theo tôi, cần có cơ chế xử lý khẩn cấp, ưu tiên cắt dòng tiền và ngăn nội dung giả lan rộng trước, rồi mới đến điều tra, xử lý. 

Thứ ba là khoảng trống về trách nhiệm và sự phối hợp giữa cơ quan chức năng với các đơn vị liên quan trước hậu quả do AI gây ra. Một số vụ việc liên quan đồng thời đến ngân hàng, nhà mạng, nền tảng mạng xã hội, nhưng các đơn vị chưa có quy trình phối hợp hiệu quả, khiến việc truy vết đối tượng lừa đảo gặp khó khăn và gây bất lợi cho việc hỗ trợ nạn nhân.

PV: Thưa anh, các dấu hiệu nhận biết deepfake như mắt không chớp, khẩu hình miệng không khớp tiếng, giọng đều đều còn đáng tin không?

Chuyên gia Nguyễn Trọng Đại: Chúng ta không nên đặt niềm tin hoàn toàn vào khả năng nhận diện cơ bản bằng mắt thấy, tai nghe. Các dấu hiệu nhận biết như khẩu hình không khớp, giọng nói thiếu tự nhiên, ánh sáng bất thường hay biểu cảm thiếu nhất quán có thể hữu ích, nhưng không phải lúc nào cũng xuất hiện. 

PV: Nếu các dấu hiệu nhận biết không còn đáng tin, vậy chúng ta có thể trông cậy vào các công cụ phát hiện deepfake để nhận ra video, giọng nói giả hay không? 

Chuyên gia Nguyễn Trọng Đại: Các công cụ phát hiện deepfake có thể hỗ trợ, giúp chúng ta nghi ngờ đúng chỗ nhưng cũng không nên tin hoàn toàn vào nó. Các công cụ này thường học từ những kỹ thuật làm giả đã có, khi xuất hiện cách làm giả mới, độ chính xác có thể giảm. Video bị nén, cắt ghép hoặc chia sẻ qua nhiều nền tảng cũng khiến những công cụ phát hiện bị nhầm lẫn, có thể bỏ sót nội dung giả hoặc nhầm nội dung thật là giả. Vì vậy, chúng ta chỉ nên xem kết quả của công cụ phát hiện deepfake là một nguồn tham khảo và luôn kiểm tra thêm bằng cách gọi lại qua kênh liên lạc độc lập.

PV: Qua những trường hợp bị lừa đảo, anh có lời khuyên nào muốn gửi đến mọi người không?

Chuyên gia Nguyễn Trọng Đại: Thứ nhất, không tin tuyệt đối vào những gì mắt thấy, tai nghe trên không gian mạng. Không chuyển tiền hay cung cấp thông tin nhạy cảm chỉ dựa trên một cuộc gọi. Luôn xác minh danh tính thông qua một kênh liên lạc độc lập. Công nghệ deepfake ngày nay có thể mô phỏng với độ xác thực ngày càng cao, nên chúng ta không thể hoàn toàn tin tưởng khi có sự xuất hiện của khuôn mặt hay giọng nói quen thuộc. Khi nhận được cuộc gọi yêu cầu chuyển tiền, gửi mã xác thực, tạo áp lực hoặc yêu cầu thực hiện các nhiệm vụ bất thường ngay lập tức, đó là lúc chúng ta cần giữ bình tĩnh, tỉnh táo, dừng lại và kiểm tra. 

Cuối cùng, tôi muốn nhấn mạnh rằng phòng chống deepfake không chỉ là trách nhiệm của cơ quan chức năng hay chuyên gia công nghệ, mà đó là trách nhiệm của mỗi cá nhân, mỗi gia đình và của toàn xã hội. Chúng ta nên nâng cao nhận thức, trang bị kỹ năng an toàn trên không gian số và thiết lập quy trình xác minh danh tính phù hợp để hạn chế rủi ro của vấn đề lừa đảo trên không gian mạng. 

PV: Chân thành cảm ơn những chia sẻ của anh!