Suốt thập niên 1980, 1990 đến đầu những năm 2000, xiếc Việt Nam từng là món ăn tinh thần quen thuộc của nhiều thế hệ khán giả. Trong bối cảnh các nền tảng số và hình thức giải trí trực tuyến chưa phát triển, mỗi buổi biểu diễn xiếc đều trở thành “bữa tiệc” thị giác hấp dẫn, mang đến cảm giác mới lạ và háo hức cho người xem.

Khi ấy, xiếc không chỉ đơn thuần là một loại hình giải trí mà còn trở thành một phần ký ức văn hóa của nhiều gia đình Việt. Với người dân Hà Nội, Rạp Xiếc Trung ương (phường Hai Bà Trưng) từng là điểm hẹn quen thuộc mỗi dịp cuối tuần hay ngày lễ. Nhiều bậc phụ huynh coi việc đưa con đi xem xiếc là phần thưởng đặc biệt sau những ngày học tập căng thẳng.

Còn tại các tỉnh thành, mỗi lần đoàn xiếc lưu diễn trở về đều được người dân mong chờ như một sự kiện lớn của địa phương. Từ chiều sớm, nhiều gia đình đã xếp hàng mua vé, trẻ nhỏ háo hức chờ đến giờ mở màn để được tận mắt chứng kiến những tiết mục chỉ từng nghe kể qua radio hay truyền miệng. 

Cùng bạn đến Rạp Xiếc Trung ương xem biểu diễn dịp cuối tuần, chị Nguyễn Thị Hường (25 tuổi) bồi hồi nhớ lại ký ức tuổi thơ gắn được xem xiếc cùng gia đình. “Lần đầu được bố mẹ đưa đi xem xiếc khi còn nhỏ, tôi háo hức lắm. Dù giờ không còn nhớ rõ tiết mục hôm ấy, nhưng cảm giác vui sướng khi được xem các tiết mục khiến tôi phải khoe với bạn bè suốt mấy ngày sau”, chị Hường chia sẻ. 

Nhớ lại giai đoạn hoàng kim ấy, Nghệ sĩ Nhân dân (NSND) Tống Toàn Thắng - Bí thư Đảng ủy, Giám đốc Liên đoàn Xiếc Việt Nam cho biết, xiếc từng là loại hình nghệ thuật đại chúng, thu hút đông đảo khán giả ở nhiều lứa tuổi. Ông cho biết thêm, có giai đoạn khán giả đến xem rất đông, đặc biệt là trẻ nhỏ luôn háo hức chờ tới cuối tuần để được đi xem xiếc cùng gia đình. 

Tuy nhiên, khi xã hội bước vào cơ chế thị trường, nhịp sống mưu sinh khiến nhiều người dần dành ít thời gian cho nghệ thuật hơn. “Khán giả cũng bắt đầu hình thành suy nghĩ rằng xiếc chủ yếu dành cho trẻ nhỏ, trong khi người lớn sẽ tìm đến những loại hình giải trí khác”, ông Thắng nghẹn ngào nhớ lại.

Sau thời kỳ hoàng kim, xiếc Việt trải qua giai đoạn khó khăn khi khán giả dần rời xa sân khấu. Sự phát triển mạnh mẽ của điện ảnh, truyền hình, internet và mạng xã hội khiến công chúng có thêm nhiều lựa chọn giải trí mà không cần bước ra khỏi nhà. Trong cuộc cạnh tranh ấy, xiếc dần mất đi vị thế từng có.

Không chỉ đối diện với bài toán khán giả, xiếc Việt còn chịu áp lực về nhân lực. Đây là ngành nghề đòi hỏi thời gian đào tạo dài, cường độ tập luyện khắc nghiệt và nguy cơ chấn thương cao, nhưng thu nhập lại chưa thực sự tương xứng với mức sống thực tế.

Theo Giám đốc Liên đoàn Xiếc Việt Nam Tống Toàn Thắng, mức bồi dưỡng dành cho nghệ sĩ hiện nay vẫn áp dụng theo quy định từ năm 2015, dao động khoảng 50.000 - 80.000 đồng/buổi tập và khoảng 200.000 đồng/suất diễn. “Hơn 10 năm, giá cả và mức sống xã hội đã thay đổi liên tục. Song, các khoản bồi dưỡng vẫn thấp đã tác động trực tiếp đến đời sống nghệ sĩ”, ông nhận định.

Sự bất cập này từng khiến các đơn vị công lập rơi vào tình trạng “chảy máu chất xám” khốc liệt. Nhiều doanh nghiệp ngoài Nhà nước sẵn sàng trả thù lao theo đúng công sức của nghệ sĩ, thậm chí có thể gấp 10 lần mức bồi dưỡng trong cơ quan. Có thời điểm, một số nghệ sĩ đã rời đơn vị vì bên ngoài có mức thu nhập hấp dẫn hơn, cao gấp 3 - 4 lần.

Gắn bó với xiếc 43 năm, trong đó hơn một thập kỷ đảm nhiệm nhiều vai trò điều hành tại Liên đoàn Xiếc Việt Nam, NSND Tống Toàn Thắng đã chứng kiến bao thăng trầm của nghệ thuật xiếc. “Khi lên làm Giám đốc, tôi đặt ra mục tiêu rất rõ ràng: Phát triển nghệ thuật xiếc và nâng cao đời sống cho nghệ sĩ”, ông chia sẻ. 

Trong bối cảnh xiếc Việt đối diện nhiều khó khăn về khán giả và đời sống nghề nghiệp, vẫn có những nghệ sĩ chọn ở lại, bền bỉ với sàn tập mỗi ngày. Với họ, những giờ tập luyện khắc nghiệt, thậm chí có lúc bật khóc vì đau đớn hay bất lực không làm vơi đi tình yêu dành cho nghề. Chính tình yêu ấy trở thành điểm tựa để họ tiếp tục “đứng trên dây, thổi lửa, nuốt kiếm” phục vụ khán giả. 

Tại phòng tập của Liên đoàn Xiếc Việt Nam, Nghệ sĩ Ưu tú (NSƯT) Bùi Thu Hương (33 tuổi) vẫn đều đặn có mặt từ sáng sớm. Một ngày của chị bắt đầu bằng các bài khởi động, kéo giãn cơ, sau đó chuyển sang tập kỹ thuật chuyên môn.

Để có vài phút thăng hoa trên sân khấu, các nghệ sĩ xiếc phải đánh đổi bằng hàng nghìn giờ tập luyện lặp đi lặp lại đến mức thuần thục từng chi tiết nhỏ. Những động tác tưởng chừng chỉ diễn ra trong khoảnh khắc trước mắt khán giả, nhưng với họ, đó là cả một quá trình rèn luyện kéo dài, nơi mỗi sai lệch nhỏ đều có thể phải trả giá bằng chấn thương.

“Có những lúc tập không làm được động tác, chúng tôi khóc ngay giữa sân tập vì bất lực. Nhưng khi vượt qua được thì đó là cảm giác rất hạnh phúc”, Thu Hương chia sẻ. Với chị, sân tập không chỉ là nơi rèn kỹ thuật, mà còn là nơi đối diện với chính giới hạn của bản thân, để rồi mỗi lần vượt qua là một lần trưởng thành hơn với nghề.

Gắn bó với bộ môn đu dây từ năm 13 tuổi, chị Hương thừa nhận những chấn thương là điều gần như không thể tránh khỏi trong nghề. Thế nhưng, điều khiến chị chưa từng rời bỏ sân khấu không nằm ở ánh hào quang, mà ở khoảnh khắc khán giả đứng dậy vỗ tay sau mỗi tiết mục. “Khoảnh khắc khán giả đứng dậy vỗ tay chúc mừng là niềm hạnh phúc vô giá mà chỉ người diễn viên đứng trên sân khấu mới có thể thấu hiểu”, chị nói.

Giữa thời đại mà các loại hình giải trí thay đổi từng ngày, xiếc Việt vẫn đang từng bước tìm lời giải cho bài toán thu hút khán giả. Nhưng với NSƯT Bùi Thu Hương, niềm tin rằng cảm xúc trên sân khấu có thể chạm đến trái tim khán giả vẫn là động lực để chị và các nghệ sĩ tiếp tục miệt mài tập luyện, treo mình giữa không trung và bước ra ánh đèn sân khấu bằng tất cả tình yêu dành cho nghề.