Cứ mỗi ngày mồng 1 hàng tháng, Trương Thị Ngọc Anh (21 tuổi) sẽ được gia đình trợ cấp 5 triệu đồng. Số tiền này bao gồm tiền ăn, tiền đi lại, tiền mua sắm, và các nhu cầu, dịch vụ khác mà không bao gồm tiền nhà. Bởi, cô được bố mẹ sắp xếp ở cùng với anh chị em họ hàng. 

Tiền nhà được cắt giảm, số tiền 5 triệu cứ ngỡ là đủ với Ngọc Anh, thế nhưng con số chi tiêu thực tế lại cao gấp từ 1,4 - 2 lần tuỳ thời điểm. “Hiện tại, mình sống chủ yếu bằng tiền bố mẹ cho. 5 triệu đó mình chi cho ăn uống, cà phê, tụ tập với bạn bè, mua sắm , mất khoảng 3 triệu rưỡi - 4 triệu còn khoảng 1 triệu thì tiền xăng xe và những thứ khác. 

Trong đó thì nhu cầu mua sắm của mình khá lớn mà những khoản kia chưa cắt giảm được nên thường thì mình sẽ vay bạn bè hay anh chị. Cái này cũng khoảng 1 triệu - 1 triệu rưỡi đó”, Ngọc Anh chia sẻ. 

Lật dở danh sách chi tiêu trong tháng 10 của mình, số tiền mà Ngọc Anh chi cho mua sắm là 3.011.000. Trong đó, một chiếc áo của thương hiệu nổi tiếng đã tiêu tốn của cô 2.600.000. Không quan tâm mình đã tiêu bao nhiêu tiền, cô ưu tiên việc sở hữu các món đồ mà mình muốn, miễn điều đó làm tâm trạng của Ngọc Anh trở nên tốt hơn. Ngọc Anh bộc bạch: “Với mình, thích là mua, vì nếu cái mình muốn mà lại không mua được thì lúc đấy mình cảm thấy bứt rứt và hơi khó chịu”. 

Thế nhưng, cảm giác “vui vẻ tức thời” sau mỗi lần mua sắm nhanh chóng bị thay thế bằng nỗi lo khi nhìn số dư tài khoản giảm mạnh. Nhiều đêm, Ngọc Anh nhớ ra mình còn nợ vài trăm nghìn của bạn thân, hay khoản vay anh họ từ tuần trước chưa kịp trả. “Có hôm đang ăn cơm thì bạn mình nhắn bảo trả nợ, lúc đấy trong tài khoản còn đúng 300 nghìn, mình không dám trả lời lại, chỉ khi có tiền vào tháng mới mình mới trả lời và chuyển khoản cho mọi người”.

Dù đôi lúc quyết tâm cắt giảm chi tiêu, Ngọc Anh chỉ duy trì được vài ngày rồi đâu lại vào đấy. “Mình từng thử ghi sổ, thử dùng app quản lý chi tiêu nhưng không theo nổi. Nhiều khi muốn tiết kiệm, nhưng lại không kìm chế được mong muốn tiêu dùng của bản thân”, cô nói.

Một vòng xoáy quen thuộc lặp lại: mua sắm để giải tỏa - vượt chi - vay mượn - căng thẳng, rồi lại mua sắm để cảm thấy tốt hơn…

Thứ 7 cuối cùng mỗi tháng, Nguyễn Mai Chi (20 tuổi) lại ngồi hạch toán chi tiêu. Tương tự như Ngọc Anh, Mai Chi cũng được gia đình trợ cấp 4 triệu đồng mỗi tháng. Tuy nhiên, ngay từ khi được bố mẹ gửi tiền, Mai Chi lại chia nhỏ 4 triệu đó cho từng nhu cầu. “Tiền nhà là 1 triệu rưỡi, tiền ăn là 2 triệu, tiền xăng xe là 200 nghìn, tiền mua sắm là 300 nghìn - đây là số tiền mình khoán cho từng khoản của tháng 10”, cô kể.

Thắt chặt chi tiêu, nhưng Mai Chi vẫn luôn rơi vào cảnh tiêu vượt ngân sách. Trong cuốn sổ nhỏ, tháng 10 của cô được liệt kê chi li từng khoản: tiền nhà 1,5 triệu, đi lại 200 nghìn, mua sắm lặt vặt 1,5 triệu, đám hiếu hỉ 500 nghìn và tiền ăn 2 triệu đồng. Cộng lại, con số cuối trang là 5,7 triệu – nhiều hơn gần 2 triệu so với mức trợ cấp 4 triệu mà bố mẹ gửi hằng tháng.

“Mình luôn cố gắng chi tiêu trong số tiền mà bố mẹ gửi. Mình cũng được mẹ dạy cách quản lý tiền vì thế nên từ đầu tháng mình đã lên kế hoạch rồi. Thế nhưng, có khoản chi phí phát sinh mà khi nào nó cũng hơn mức mình dự toán”, Mai Chi bộc bạch. 

Dù cố chia mỗi khoản theo mức tối giản, tháng nào Mai Chi cũng không thoát khỏi những khoản phí không tên: tiền in bài tập, quỹ lớp, vài buổi ăn tối muộn vì lịch học dày đặc. Ngay cả khoản mua sắm 1,5 triệu cũng không dành cho đồ đẹp, mà gộp cả bột giặt, dầu gội hay những vật dụng thiết yếu. Nhìn danh sách hạch toán chi tiêu mình vừa tổng kết lại, Mai Chi bất lực: “Thật sự là cũng không tiêu gì cho bản thân. Không hiểu sao vẫn không đủ”. 

Khoản chi vượt gần 2 triệu ấy không tự nhiên mà có. Để bù vào, Mai Chi buộc phải xoay sở đủ đường: vay bạn cùng phòng vài trăm nghìn, xin khất lại tiền quỹ nhóm, hoặc dùng khoản tiền tiết kiệm ít ỏi mà cô cố để dành cho những tình huống khẩn cấp. 

“Mình không hỏi xin bố mẹ vì cũng ngại. Thành ra cứ thiếu là phải vay rồi cuối tháng nhận tiền mới trả” cô kể. Vòng xoay vay – trả diễn ra thường xuyên đến mức Chi đôi khi không nhớ nổi mình đang nợ ai bao nhiêu. Nhưng nếu không làm vậy, cô đơn giản là không sống nổi qua tháng.

Tạm vay 200k, mượn bạn 150k, bán giáo trình 80k đang lấp đầy khoảng trống giữa số tiền Mai Chi có và số tiền cô buộc phải chi. Cô dựa vào những khoản cứu nguy nhỏ lẻ, trong khi khoản trợ cấp cố định vẫn không đủ để theo kịp chi phí cuộc sống ngày càng đội lên.

Khác với Mai Chi hay Ngọc Anh, Nguyễn Phúc Thanh Tùng, 25 tuổi, hiện đang làm Marketing cho một công ty dịch vụ, lại rơi vào khủng hoảng tài chính vì đầu cơ tiền ảo để làm giàu nhanh. Tùng kể, ban đầu chỉ là sự tò mò khi nghe câu chuyện “làm giàu nhanh” của đồng nghiệp.

“Mình ở Hà Nội, vì vậy mọi sinh hoạt phí, tiền nhà mình không phải trả. Thế nên mình muốn đầu tư để có thêm thu nhập. Lúc ấy thì có biết đến tiền ảo vì một anh làm cùng công ty đang chơi. Anh có kể tháng đó anh được lãi 10 triệu nên mình thấy khá hấp dẫn, sau đó cũng tập tành đầu tư”, Tùng nói.

Vậy là Tùng bắt đầu hành trình đầu cơ bằng cách tham gia các nhóm “phím kèo” trên Facebook và Discord, nơi mỗi tối hàng trăm tài khoản liên tục tung tin về những đồng tiền ảo có thể “x100 chỉ sau một đêm”. Chưa từng đọc tài liệu hay học cách phân tích thị trường, Tùng chọn cách đơn giản nhất: làm theo đám đông.

Lần đầu tiên, cậu nạp 10 triệu đồng từ tiền lương tháng vào một sàn giao dịch phi tập trung, liên kết ví điện tử và bắt đầu mua các “memecoin” mới ra mắt – những đồng tiền không có nền tảng công nghệ rõ ràng, chỉ tăng giá nhờ sự chú ý trên mạng xã hội. 

“Một đồng gì đó đang được mọi người hô hào. Mình thấy trong 10 phút giá tăng liền 18% nên lao vào mua. Có lúc còn thử ‘săn’ coin mới ra, mua ngay khi nó vừa được list lên để hy vọng ăn sóng đầu,” Tùng kể.

Có hôm, giá tăng vài chục phần trăm chỉ trong vài phút, khiến cậu phấn khích. “Mình nghĩ nếu chỉ cần vài lần thắng lớn như thế thôi là có thể có 20–30 triệu trong tay,” Tùng nói.

Nhưng sự tự tin ấy không kéo dài. Một đêm, đồng coin mà cậu đu giá bất ngờ sụt mạnh. Biểu đồ đỏ rực, mỗi phút tài khoản của cậu mất vài trăm nghìn. Chỉ sau 30 phút, Tùng mất sạch gần 10 triệu đồng. “Mình không kịp cắt lỗ. Cứ nghĩ nó sẽ bật lại như mấy lần trước, nhưng lần này thì rơi không phanh,” cậu nhớ lại.

Vấp ngã ngay lần đầu chơi tiền ảo, Tùng hoảng loạn và sợ hãi: “Lúc ấy mình vừa sợ vừa hoảng, không nghĩ là mất nhanh như thế vì mình vừa cho tiền vào ngày hôm trước, hôm sau mất luôn. Đến giờ mình vẫn không dám vào lại các nhóm chơi tiền ảo vì ám ảnh”. 

10 triệu tiền lương để chi trả sinh hoạt trong tháng của Tùng bay mất, cậu lại quay về sống phụ thuộc vào bố mẹ. Những khi đi tụ tập với bạn bè, Tùng lại vay và xoay xở từng khoản nhỏ: khi thì mượn tạm bạn thân vài trăm nghìn để trả tiền ăn, lúc lại ứng trước từ đồng nghiệp với lý do cuối tháng công ty chậm lương. Có lúc, Tùng còn phải gọi về nhà xin thêm tiền. 

Không chỉ riêng những câu chuyện cá nhân, nhiều khảo sát cũng cho thấy người trẻ Việt Nam đang thiếu nền tảng kiến thức tài chính cần thiết để quản lý tiền bạc. Một nghiên cứu đăng trên Human Behavior, Development and Society cho thấy 67% Gen Z tại Việt Nam thừa nhận họ không tự tin trong quản lý tài chính cá nhân, bao gồm lập ngân sách, kiểm soát chi tiêu hay hiểu về lãi suất và nợ vay. 

Tương tự, nghiên cứu “Nexus between Financial Education, Literacy, and Financial Behavior” của MDPI cũng chỉ ra rằng phần lớn người trẻ Việt Nam thiếu hiểu biết về đầu tư và quản lý nợ, dẫn đến các quyết định tài chính bốc đồng hoặc rủi ro. Trong khi đó, theo báo cáo của Bảo hiểm Tiền gửi Việt Nam, trình độ hiểu biết tài chính của người Việt nói chung vẫn ở mức thấp so với nhiều quốc gia trong khu vực. Những con số này cho thấy tình trạng “ví rỗng” của người trẻ không chỉ xuất phát từ chi tiêu vượt mức, mà còn từ việc họ thiếu những kỹ năng nền tảng để kiểm soát tiền bạc.