(Sóng trẻ) - Nằm trong “tứ nghệ tinh” của đất Thăng Long xưa, làng nghề kim hoàn Định Công (Hà Nội) nổi tiếng với kỹ thuật đậu bạc tinh xảo. Trải qua nhiều biến động, nghề truyền thống nghìn năm tuổi đứng trước nguy cơ mai một khi số người gắn bó ngày càng thưa vắng. Giữa không gian xưởng nhỏ bên đền thờ tổ nghề, nghệ nhân Quách Phan Tuấn Anh, sinh năm 1981, vẫn miệt mài kéo những sợi bạc mảnh, tiếp nối di sản của gia đình và tìm hướng phát triển cho tinh hoa thủ công đất kinh kỳ.

Lớn lên trong gia đình có truyền thống làm đậu bạc, Quách Phan Tuấn Anh sớm có cơ hội tiếp xúc với công việc của cha. Anh từng quan sát người thân chế tác, thỉnh thoảng thử làm những món đồ chơi từ bạc, từ đồng. Tuy nhiên, những trải nghiệm ấy không khiến anh nghĩ mình sẽ theo nghề.

Ở thời điểm đó, anh cho rằng công việc đậu bạc quá tỉ mỉ, đòi hỏi người thợ phải ngồi lâu tại một chỗ và ít có cơ hội giao lưu. Giống nhiều người trẻ mong muốn một công việc năng động, anh dự định tìm kiếm hướng đi khác thay vì tiếp tục công việc của gia đình.

Bước ngoặt đến trong những năm anh học đại học. Khi tiếp cận thêm kiến thức và có điều kiện nhìn nhận vấn đề từ góc độ rộng hơn, anh bắt đầu nhận ra giá trị của nghề truyền thống cũng như những khó khăn mà gia đình đang đối mặt. Anh kể, có thời điểm chứng kiến cha làm việc tại xưởng và nhiều khách hàng tìm đến đặt hàng nhưng ông đều từ chối vì không đủ khả năng sản xuất. Khi ấy, cha anh chỉ nhận làm cho một khách hàng, còn những đơn hàng khác đành bỏ qua.

Từ câu chuyện đó, anh Tuấn Anh nhìn thấy một vấn đề lớn hơn rằng một nghề truyền thống có lịch sử lâu đời vẫn đứng trước nguy cơ mai một nếu không có đủ người tiếp nối và năng lực sản xuất để duy trì hoạt động. Điều này càng thôi thúc anh suy nghĩ nghiêm túc hơn về việc nối nghiệp.

Với nền tảng kiến thức được trang bị ở trường đại học, anh hiểu việc bảo tồn nghề không chỉ phụ thuộc vào khả năng chế tác của một người thợ. Muốn phát triển lâu dài, cần có kế hoạch tổ chức sản xuất, đào tạo nhân lực và mở rộng khả năng đáp ứng nhu cầu của khách hàng.

Quyết định gắn bó không đồng nghĩa với việc con đường phía trước trở nên dễ dàng. Trong quá trình học và làm nghề, anh Tuấn Anh nhiều lần thất bại, phải tìm hiểu nguyên nhân rồi thử lại. Mỗi sản phẩm đặt ra một yêu cầu khác nhau, buộc người thợ phải liên tục điều chỉnh kỹ thuật và tìm cách vượt qua giới hạn của bản thân. Điều giữ anh ở lại với nghề chính là cảm giác được sáng tạo và chinh phục những thử thách mới. Hoàn thành một sản phẩm khó tạo động lực để anh tiếp tục thử sức với sản phẩm phức tạp hơn. 

Quan niệm ấy cũng hình thành những tiêu chuẩn riêng trong công việc của anh. Mỗi công đoạn đều phải được thực hiện chỉn chu, bởi chỉ một bước chưa đạt yêu cầu cũng có thể ảnh hưởng đến toàn bộ thành phẩm. Bên cạnh độ chính xác về kỹ thuật, sản phẩm còn phải có sức gợi, khiến người xem càng quan sát càng nhận ra những chi tiết thú vị. Với anh Tuấn Anh, đó là lúc sản phẩm vượt ra ngoài yêu cầu của một món đồ hoàn chỉnh để thực sự mang dấu ấn của người thợ làm ra nó.

Đi sâu vào nghề, anh Tuấn Anh nhận ra sức hấp dẫn của đậu bạc nằm ở khả năng tạo hình từ những nguyên liệu mảnh nhỏ. Trong nghề kim hoàn, đậu bạc là một lĩnh vực đòi hỏi sự khéo léo và kiên trì của người thợ. Nếu kỹ thuật trơn tạo nên những bề mặt nhẵn bóng, kỹ thuật chạm sử dụng đục để khắc hoa văn lên kim loại, thì đậu bạc lại tạo hình bằng cách uốn và ghép những sợi bạc mảnh thành các họa tiết, đường nét tinh xảo.

Để tạo nên những chi tiết ấy, bạc nguyên chất được nấu thành thanh, cán mỏng rồi đưa qua bàn kéo để tạo thành những sợi chỉ có kích thước khác nhau. Từ hai sợi bạc nhỏ nhất, đường kính khoảng 0,26 mm, người thợ xoắn chúng lại với nhau, tạo thành chỉ se bạc - nguyên liệu chính để hình thành các hoa văn của sản phẩm. Người thợ tiếp tục dựa trên bản thiết kế để dựng khung hình, sắp xếp các chi tiết rồi ghép chúng lại với nhau trước khi hàn cố định, làm sạch và đánh bóng thành phẩm.

Thời gian chế tác vì thế phụ thuộc rất lớn vào độ phức tạp của từng sản phẩm. Những món đồ thông thường có thể hoàn thành trong vài giờ hoặc vài ngày, trong khi các sản phẩm đòi hỏi kỹ thuật cao có thể mất vài tháng, thậm chí cả năm. 

Với anh Tuấn Anh, giá trị của sản phẩm không thể chỉ tính bằng lượng bạc sử dụng hay thời gian chế tác. Đó còn là giá trị văn hóa được lưu truyền, kỹ thuật được tích lũy qua nhiều thế hệ và cảm xúc của người thợ gửi gắm vào từng đường nét. Bởi vậy, mỗi sản phẩm đậu bạc không đơn thuần là một món đồ kim hoàn mà còn mang theo câu chuyện về đôi bàn tay và lịch sử của làng nghề.

Từ những trải nghiệm trong quá trình chế tác, nghệ nhân Quách Phan Tuấn Anh dần nhận ra rằng giữ nghề không thể chỉ dừng lại ở việc tiếp tục làm ra những sản phẩm theo cách cũ. Muốn nghề truyền thống tồn tại lâu dài, người thợ còn phải tìm được hướng phát triển phù hợp với nhu cầu thị trường và điều kiện sản xuất hiện nay.

Nếu trước đây sản phẩm đậu bạc chủ yếu gắn với đồ trang sức, các thế hệ thợ sau này đã từng bước mở rộng sang những dòng sản phẩm trang trí. Đến giai đoạn của mình, anh Tuấn Anh tiếp tục tìm kiếm những hướng phát triển khác để thích ứng với nhu cầu thị trường.

Từ thực tế chế tác, anh nhận thấy mỗi dòng sản phẩm đều có những yêu cầu và giới hạn riêng. Đồ trang sức đòi hỏi sự đầu tư vào mẫu mã, dịch vụ hậu mãi và chăm sóc khách hàng, trong khi các sản phẩm hộp trang trí có kích thước, khối lượng và giá trị cao lại hướng đến nhóm khách hàng nhất định. Những đặc điểm ấy đặt ra yêu cầu phải tìm kiếm thêm những dòng sản phẩm vừa phát huy được kỹ thuật thủ công, vừa có khả năng tiếp cận thị trường rộng hơn.

Tranh đậu bạc là một trong những hướng đi được anh lựa chọn. Không bị giới hạn trong kích thước của đồ trang sức, dòng sản phẩm này cho phép người thợ thể hiện các chi tiết và bố cục trên diện tích lớn, đồng thời đáp ứng nhu cầu quà tặng dành cho đối tác. Bên cạnh đó, anh còn thử nghiệm các sản phẩm tạo hình khối, đặc biệt là những mẫu động vật có cấu trúc phức tạp. Qua mỗi hướng thử nghiệm, kỹ thuật truyền thống được đặt trong những yêu cầu chế tác mới, mở ra thêm khả năng sáng tạo cho nghề đậu bạc.

Tuy nhiên, đổi mới không có nghĩa là từ bỏ những giá trị cốt lõi. Với anh Tuấn Anh, kỹ thuật đậu bạc vẫn phải được giữ gìn như nền tảng tạo nên bản sắc của sản phẩm. Những thay đổi về mẫu mã, bố cục hay chất liệu chỉ thực sự có ý nghĩa khi tiếp tục phát huy được sự khéo léo của người thợ và giá trị thủ công vốn có.

Với nhóm khách hàng trẻ, anh Tuấn Anh chú trọng khả năng cá nhân hóa sản phẩm. Thay vì chỉ lựa chọn những mẫu có sẵn, khách hàng có thể đưa ra ý tưởng riêng để người thợ tư vấn và hiện thực hóa. Cách làm này vừa mở rộng không gian sáng tạo, vừa giúp sản phẩm truyền thống có thêm cơ hội gắn với nhu cầu và sở thích của thế hệ mới.

Về bài toán nhân lực, để nghề tiếp tục tồn tại cần có người học và đủ điều kiện để họ theo đuổi công việc lâu dài. Anh cho biết: “Trước đây, tôi từng tổ chức một lớp đào tạo nhưng việc tập trung hướng dẫn học viên khiến tôi không còn đủ thời gian quản lý xưởng và tổ chức sản xuất. Vì vậy, hiện tôi chuyển sang tiếp nhận từng học viên đăng ký, hướng dẫn trực tiếp theo tiến độ phù hợp với hoạt động của cơ sở”.

Với anh, giữ nghề không chỉ là tiếp tục làm ra những sản phẩm đẹp mà còn phải tạo điều kiện để người khác có thể học, thực hành và phát triển kỹ năng. “Mong muốn của tôi là các trẻ vẫn giữ gìn tính thủ công, bởi đó chính là lợi thế của người thợ Việt Nam nói chung và người thợ Định Công nói riêng. Bằng đôi bàn tay khéo léo, người thợ có thể tạo ra những sản phẩm khác biệt, đồng thời gìn giữ nghề truyền thống và những nét văn hóa tốt đẹp”, anh Tuấn Anh tâm sự.

Từ một người từng nghĩ mình không phù hợp với nghề của gia đình, nghệ nhân Quách Phan Tuấn Anh đã lựa chọn trở thành người chủ động tìm đường cho những sợi bạc truyền thống. Trên hành trình ấy, mỗi sản phẩm hoàn thiện không chỉ là kết quả của sự kiên trì và kỹ thuật, mà còn là một bước thử nghiệm để nghề đậu bạc Định Công tiếp tục thích ứng với thời đại.