(Sóng trẻ) - Tình trạng ăn uống mất kiểm soát kéo dài đi kèm các hành vi bù trừ để lại nhiều hệ lụy khôn lường cho sức khỏe. Ngày 12/10/2026, Viện Sức khỏe tâm thần - Bệnh viện Bạch Mai đã tổ chức buổi cung cấp thông tin cảnh báo về chứng ăn vô độ tâm thần đang ngày càng “trẻ hoá”.

Phóng viên đã có cuộc trò chuyện với bác sĩ nội trú Đào Tố Mai (Viện Sức khỏe Tâm thần - Bệnh viện Bạch Mai, Hà Nội) nhằm làm rõ các dấu hiệu nhận biết chứng cuồng ăn tâm thần và hướng tiếp cận điều trị kịp thời cho người bệnh.

Đặc điểm cốt lõi của cuồng ăn tâm thần bao gồm 2 thành phần bắt buộc. Thứ nhất, cơn ăn vô độ, tức là tiêu thụ một lượng thức ăn lớn hơn rõ rệt so với người bình thường đi kèm với bệnh nhân cảm thấy không thể kiểm soát được hành vi ăn uống của mình. Thứ hai, hành vi bù trừ bất thường, xuất hiện ngay sau cơn ăn nhằm ngăn chặn sự tăng cân, người bệnh có thể tự móc họng nôn, dùng thuốc nhuận tràng, lợi tiểu, hoặc nhịn ăn, tập thể dục quá mức. 

Để so sánh với các rối loạn ăn uống khác, khoa học chỉ ra rằng: ăn nhiều thông thường là hành vi hoàn toàn kiểm soát được và không kèm cảm giác hoảng loạn, tội lỗi. Còn đối với, ăn theo cảm xúc thì lại dùng thức ăn làm cơ chế ứng phó tâm lý, nhưng chưa đạt đến mức độ mất kiểm soát và không có hành vi bù trừ nguy hại. Khác biệt duy nhất là ăn vô độ tâm thần có hành vi bù trừ trong khi cuồng ăn thông thường không có chu kỳ bù trừ này.

Dưới góc độ lâm sàng tại Viện Sức khỏe Tâm thần, số lượng người trẻ đến khám do rối loạn ăn uống có xu hướng tăng trong những năm gần đây. Đa số bệnh nhân thuộc nhóm nữ giới trẻ tuổi, chiếm khoảng 3/4 trường hợp. Bệnh thường khởi phát ở tuổi vị thành niên và giai đoạn đầu trưởng thành. 

Các hành vi bù trừ cực đoan, đặc biệt là tự gây nôn và lạm dụng thuốc nhuận tràng/lợi tiểu, tác động trên nhiều hệ cơ quan. 

Về tâm thần, chứng cuồng ăn thường đồng mắc với nhiều bệnh lý tâm thần nghiêm trọng, đặc biệt là trầm cảm và tự sát. Cảm giác tội lỗi sâu sắc dẫn đến tỷ lệ tự sát cao hơn dân số chung. Về hệ tuần hoàn, mất nước mạn tính làm giảm thể tích tuần hoàn, dẫn đến hạ huyết áp tư thế, ngất xỉu và rối loạn điều hòa nhiệt độ. 

Về thể chất, rối loạn điện giải, trong đó hạ Kali máu là nguyên nhân gây tử vong hàng đầu, có thể gây rối loạn nhịp tim cấp tính, ngừng tim đột ngột. Việc gây nôn liên tục có thể gây mòn men răng do axit dạ dày, hoặc tổn thương niêm mạc dạ dày do áp lực nôn quá mạnh. Lạm dụng thuốc nhuận tràng lâu ngày cũng có thể dẫn đến táo bón mãn tính nghiêm trọng, hoặc mất hoàn toàn nhu động ruột tự nhiên. 

Chứng cuồng ăn tâm thần xuất phát từ kết quả của sự tương tác phức tạp giữa các yếu tố sinh học, tâm lý, và xã hội - môi trường. Trên lâm sàng, tỷ lệ nữ giới mắc chứng cuồng ăn cao hơn nam giới đáng kể (thường gấp 3 đến 8 lần). Sự chênh lệch này đến từ nhiều nguyên nhân.

Ngoài ra, cơ thể nữ giới tích tụ lượng mỡ tự nhiên nhiều hơn để phục vụ chức năng sinh sản trong giai đoạn dậy thì. Chính sự thay đổi hình thể này thường khiến nhiều bạn nữ cảm thấy lo lắng, bất an về cân nặng và bắt đầu tìm đến các biện pháp ăn kiêng cực đoan. 

Về mặt tâm lý học lâm sàng, nữ giới có xu hướng quay vào bên trong khi gặp căng thẳng hay tổn thương tâm lý, dễ dẫn đến trầm cảm, lo âu, tự trách bản thân và rối loạn ăn uống. 

Chúng ta có thể nhận biết chứng cuồng ăn vô độ tâm thần qua những dấu hiệu sau: vào nhà vệ sinh ngay sau ăn; tập luyện kiệt sức; lạm dụng thuốc nhuận tràng/giảm cân; thay đổi cân nặng thất thường; mòn răng, đau họng mãn tính; ám ảnh thái quá về ngoại hình.

Theo các trường hợp thực tiễn, lý do người bệnh thường che giấu đến từ sự dằn vặt từ bên trọng. Bệnh nhân coi cơn ăn vô độ và hành vi đào thải là sự thất bại về kiểm soát bản thân, nên nỗ lực hết sức để không ai phát hiện. Người bệnh sợ gia đình, bạn bè coi mình là "ẩm ương", "đòi hỏi" hoặc cố tình thu hút sự chú ý thay vì nhận thức đây là một bệnh lý tâm thần. 

Đồng thời, chu kỳ ăn - nôn đối với bệnh nhân là "lối thoát" duy nhất để họ xoa dịu áp lực hay cảm xúc tiêu cực. Họ sợ nếu bị phát hiện, người khác sẽ bắt họ dừng lại và mất đi kiểm soát về cân nặng. Bệnh nhân cũng lo ngại việc điều trị y tế sẽ bắt họ ăn nhiều hơn và làm họ bị béo lên. 

Gia đình cần quan tâm đến những thay đổi bất thường trong hành vi ăn uống của người trẻ. Chúng ta cần chú ý đến những dấu hiệu ám ảnh thái quá về ngoại hình, hay những triệu chứng thay đổi tâm trạng đột ngột, dễ kích động, lo âu, trầm cảm hoặc cảm giác tội lỗi sâu sắc sau khi ăn. 

Thăm khám và điều trị chứng cuồng ăn hiện nay được xây dựng theo mô hình tiếp cận đa chuyên khoa. Đầu tiên, đánh giá cấp cứu và thể chất: kiểm tra dấu hiệu sinh tồn, tình trạng mất nước và trọng lượng cơ thể; xét nghiệm điện giải đồ, công thức máu, chức năng gan/thận, điện tâm đồ. 

Thứ hai, đánh giá kỹ về tình trạng tâm thần, xác định các rối loạn đồng mắc như trầm cảm, lo âu, hành vi tự hại, rối loạn nhân cách và ý tưởng tự sát. Và cuối cùng là xác nhận cấp độ điều trị: điều trị nội trú khi có hạ Kali máu nặng, rối loạn nhịp tim, nôn ra máu, suy kiệt nặng, hoặc có nguy cơ tự sát cao. 

Đây là căn bệnh không hề mới nhưng lại diễn ra âm thầm. Giải pháp điều trị vẫn là “phòng bệnh” hơn “chữa bệnh”. 

Gia đình là những người gần gũi nhất với con trẻ. Chúng ta tránh chê bai, nhận xét cực đoan hoặc so sánh vóc dáng, cân nặng của con cũng như của chính mình trước mặt con. 

Nhà trường cần cố gắng xóa bỏ nạn miệt thị ngoại hình, đưa các bài học về hình ảnh bản thân, quản lý cảm xúc và nhận thức đúng đắn về dinh dưỡng vào chương trình ngoại khóa. Đối với các đơn vị khám, chữa bệnh cần tập huấn cho bác sĩ đa khoa, bác sĩ nhi khoa, và nha sĩ nhận diện các dấu hiệu sớm của chứng cuồng ăn.

PV: Xin cảm ơn Bác sĩ Đào Tố Mai!