GS.TS. Phạm Huy Dũng: "Đừng nghĩ AI dạy mình"

(Sóng trẻ) - Ở tuổi 90, GS.TS. Phạm Huy Dũng vẫn miệt mài nghiên cứu, ấp ủ mô hình đại học ảo thông minh và sử dụng trí tuệ nhân tạo (AI) để hỗ trợ nghiên cứu, viết sách. Với ông, khi AI làm thay đổi cách con người tiếp cận tri thức, điều quan trọng không chỉ là biết sử dụng công nghệ, mà còn phải biết đặt câu hỏi, chủ động học hỏi và không ngừng làm mới tư duy.

Phóng viên (PV): Thưa thầy, được biết thầy cùng các cộng sự đang nghiên cứu một mô hình đại học mới. Thầy có thể chia sẻ điều gì đã thôi thúc nhóm theo đuổi ý tưởng này và cách tiếp cận mà nhóm đang hướng tới?

GS.TS. Phạm Huy Dũng: Xuất phát từ định hướng xây dựng các trường đại học tinh hoa và sự phát triển của công nghệ số hiện nay, chúng tôi đang nghiên cứu và thử nghiệm một mô hình đại học kiểu mới, trong đó người học không chỉ tiếp nhận kiến thức từ thầy giáo mà còn chủ động học tập cùng AI.

Ý tưởng của chúng tôi bắt đầu từ lý thuyết học tập đồng kiến tạo mở (Open Co-construction Learning Theory). Đồng kiến tạo có nghĩa là thầy giáo, người học và AI cùng tham gia vào quá trình kiến tạo tri thức. Người thầy không chỉ giảng giải để học sinh ghi nhớ, mà còn hướng dẫn, hỗ trợ để các em biết cách đặt câu hỏi, tìm hiểu và học tập cùng AI.

Từ lý thuyết đó, chúng tôi hướng tới xây dựng mô hình Greenfield Virtual Smart University, tạm hiểu là một trường đại học ảo thông minh. Trong tên gọi này, Greenfield hàm ý một hướng phát triển mới, Virtual là môi trường học tập ảo dựa trên Internet và các hình thức học trực tuyến, còn Smart thể hiện việc ứng dụng trí tuệ nhân tạo. Điều chúng tôi hướng đến không chỉ là đưa AI vào một vài hoạt động giảng dạy, mà còn nghiên cứu cách tổ chức một môi trường đại học dựa trên phương pháp học tập mới này.

Đề tài đã được NAFOSTED (Quỹ Phát triển khoa học và công nghệ Quốc gia) chấp thuận, nhưng hiện vẫn đang ở giai đoạn chuẩn bị. Trong thời gian tới, nhóm sẽ nghiên cứu và thử nghiệm để đánh giá mức độ phù hợp cũng như khả năng ứng dụng của lý thuyết và mô hình này. Chúng tôi kỳ vọng quá trình nghiên cứu sẽ tạo ra những kết quả cụ thể để có thể đánh giá giá trị của mô hình đối với giáo dục đại học trong những năm tới.

PV: Trong lý thuyết học tập đồng kiến tạo mở mà thầy đang phát triển, người học không chỉ tiếp nhận kiến thức mà còn chủ động trao đổi và học hỏi cùng AI. Vậy theo thầy, người học cần thay đổi phương pháp học như thế nào để thực sự tiếp thu tri thức từ công nghệ này?

GS.TS. Phạm Huy Dũng: Không riêng Việt Nam, nền giáo dục trên toàn thế giới đều đang đứng trước những thay đổi mạnh mẽ của AI và công nghệ số. Điều đó đặt ra yêu cầu chúng ta phải đổi mới phương pháp dạy và học.

Khi xây dựng lý thuyết học tập đồng kiến tạo mở, tôi tổng hợp các quan điểm giáo dục từ thời cổ đại đến nay, trong đó có phương pháp hỏi đáp của Socrates. Ông sử dụng những câu hỏi nối tiếp nhau để khuyến khích học trò suy nghĩ, từng bước tự tìm ra câu trả lời. Tôi cho rằng cách tiếp cận này vẫn còn nguyên ý nghĩa trong thời đại AI.

Khi học cùng AI, người học trước hết phải xác định rõ mình muốn tìm hiểu điều gì và biết cách đặt câu hỏi phù hợp. Nếu câu trả lời chưa đáp ứng yêu cầu, chúng ta cần tiếp tục điều chỉnh câu hỏi và hướng dẫn AI làm rõ vấn đề. Như vậy, mình vừa học từ AI, vừa chủ động dẫn dắt AI cung cấp những thông tin phù hợp với mục tiêu của mình. 

Tôi vẫn nói rằng đừng nghĩ AI dạy mình. AI có thể giúp chúng ta tiếp cận tri thức nhanh hơn, nhưng muốn thực sự học được điều gì thì bản thân mình vẫn phải chủ động suy nghĩ và định hướng quá trình học tập.

PV: Thưa thầy, khi trực tiếp sử dụng AI trong quá trình nghiên cứu và viết sách, thầy nhận thấy công nghệ này đã thay đổi cách làm việc của mình như thế nào?

GS.TS. Phạm Huy Dũng: Trước đây, để hoàn thành một công trình nghiên cứu, người làm khoa học như chúng tôi có thể phải dành hàng tháng, thậm chí hàng năm ở “la-bô” cho việc tìm kiếm tài liệu, phân tích và phát triển ý tưởng. Ngày nay, với sự hỗ trợ của AI, quá trình ấy đã nhanh chóng, thuận tiện hơn đáng kể. Nhờ đó, tôi có thể mở rộng phạm vi tìm hiểu và triển khai nhiều hướng nghiên cứu cùng lúc thay vì chỉ tập trung vào một đề tài.

Trong quá trình làm việc, tôi thường sử dụng hai máy tính. Một máy để AI xử lý những câu hỏi nghiên cứu phức tạp, máy còn lại để tiếp tục công việc khác. Chẳng hạn, tôi có thể nghiên cứu lý thuyết học tập trên một máy, đồng thời tìm hiểu về lịch sử văn hoá Việt Nam trên máy còn lại. Cách làm này giúp tôi tận dụng thời gian và duy trì nhiều công việc nghiên cứu song song.

Tôi đã sử dụng AI để hỗ trợ nghiên cứu và viết sách ở nhiều lĩnh vực, trong đó có các tài liệu về plasma lạnh mà tôi mang đến giới thiệu tại hội nghị khoa học ở Hàn Quốc tháng 8 vừa qua. Tuy nhiên, AI chủ yếu hỗ trợ tôi tìm kiếm, tổng hợp và phát triển thông tin; còn việc lựa chọn vấn đề, xác định hướng nghiên cứu và đánh giá kết quả vẫn cần đến tư duy của người làm khoa học. Không thể cho rằng cứ sử dụng AI là sẽ tạo ra được một công trình có giá trị, càng không thể mặc nhiên xem những thông tin do AI cung cấp là bằng chứng khoa học. 

PV: Ở tuổi “cửu thập siêu thọ”, điều gì khiến thầy vẫn muốn tiếp tục theo đuổi những công việc nghiên cứu đòi hỏi nhiều thời gian và trí lực như vậy?

GS.TS. Phạm Huy Dũng: Tôi tiếp tục làm việc trước hết để giữ cho đầu óc đỡ lão hóa và duy trì sức khỏe. Tôi cho rằng, khi con người còn suy nghĩ, tìm tòi và học hỏi, tư duy sẽ tiếp tục được nuôi dưỡng; ngược lại, nếu ngừng vận động, những kiến thức đã tích lũy cũng có thể dần mai một. Vì vậy, với tôi, nghiên cứu không chỉ là công việc tôi theo đuổi mà còn là cách để duy trì sự minh mẫn.

Tôi không nghĩ mình có thể làm được tất cả mọi việc, nhưng khi còn khả năng, tôi vẫn muốn tiếp tục nghiên cứu và cống hiến. Tôi mong trước khi rời cõi tạm, mình có thể để lại cho đời một điều gì đó có ích. Chỉ cần có người sử dụng được những kết quả nghiên cứu của mình, với tôi, như vậy đã là niềm vui.

Ngoài công việc nghiên cứu, tôi cũng duy trì những sở thích riêng. Khi còn trẻ, tôi thích đọc tiểu thuyết, truyện trinh thám và truyện kiếm hiệp của Kim Dung. Còn sau này, tôi dành thời gian dịch thơ Đường, đến nay đã dịch hơn 1.000 bài. Dù ở lĩnh vực nào, tôi vẫn muốn mình có điều gì đó để tìm tòi, vì khi con người còn giữ được sự tò mò, còn muốn khám phá những điều mới mẻ thì vẫn còn động lực để tiếp tục sống và làm việc.

PV: Nhìn lại “sự học” cả đời của mình, thầy muốn gửi gắm thông điệp gì đến thế hệ trẻ hôm nay về mục đích thực sự của việc học và tinh thần theo đuổi tri thức suốt đời?

GS.TS. Phạm Huy Dũng: Tôi hơi buồn khi thấy có không ít người đến trường chủ yếu để lấy một tấm bằng, thay vì thực sự tiếp thu kiến thức. Ngay trong lớp học, chúng ta có thể đặt câu hỏi: bao nhiêu người học vì thực sự muốn hiểu, muốn có tri thức để vận dụng vào cuộc sống và công việc? 

Mỗi người có thể có mục tiêu học tập khác nhau, nhưng điều quan trọng là phải xác định rõ mình muốn học điều gì và học để làm gì. Việc học cần hướng đến tích lũy kiến thức, rèn luyện kỹ năng và phát triển năng lực, chứ không nên chỉ dừng lại ở việc đạt được một tấm bằng.

Để thay đổi điều này, theo tôi, trước hết cha mẹ và thầy cô phải khơi dậy ở người học niềm yêu thích đối với tri thức. Khi có hứng thú, người học mới có động lực tìm tòi, phát triển năng lực và rèn luyện những kỹ năng cần thiết để bước vào cuộc sống. Bên cạnh đó, nhà trường cũng cần đổi mới phương pháp tổ chức dạy học, đưa công nghệ và AI vào quá trình giảng dạy một cách phù hợp, giúp người học chủ động hơn trong việc tiếp nhận tri thức.

Đó cũng là điều tôi muốn gửi gắm đến các bạn trẻ: hãy đi học để thực sự hiểu biết, để có tri thức, kỹ năng và năng lực làm việc, chứ không chỉ để nhận về một tấm bằng. Bằng cấp có thể là kết quả của quá trình học tập, nhưng điều quan trọng hơn cả vẫn là những gì chúng ta thực sự học được, hiểu được và có thể vận dụng được trong suốt cuộc đời.

Xin trân trọng cảm ơn thầy đã dành thời gian tham gia cuộc phỏng vấn. Kính chúc thầy luôn mạnh khỏe, tiếp tục có nhiều công trình nghiên cứu giá trị và đóng góp cho sự nghiệp giáo dục!