Chuyến nghiên cứu thực tế của học viên Lớp Cao học Quản lý Phát thanh, Truyền hình và Báo mạng điện tử K31.2, Học viện Báo chí và Tuyên truyền tại Trung tâm Nghiên cứu Hoàng Sa, Trường Sa, Học viện Chính trị khu vực III đã gợi mở một hướng kết nối giữa nghiên cứu chuyên sâu và truyền thông tới công chúng.

Bước vào Phòng Trưng bày bản đồ và tư liệu của Trung tâm, ấn tượng không chỉ đến từ những tấm bản đồ cổ hay những trang tài liệu đã nhuốm màu thời gian. Phía sau mỗi tư liệu là một câu chuyện về tên gọi địa danh trong thư tịch cổ, những chuyến đi tới Hoàng Sa do triều đình tổ chức, hoạt động đo đạc, cắm mốc, dựng bia, khảo sát hay cách các nhà địa lý, hàng hải phương Tây thể hiện vùng biển, đảo qua từng thời kỳ.

Trước những nguồn sử liệu ấy, lịch sử trở nên cụ thể hơn qua văn bản, bản đồ và những lớp thông tin có thể kiểm chứng, đối chiếu. Với các học viên K31.2, đây cũng là cơ hội để nhìn vấn đề chủ quyền biển, đảo từ những nguồn tư liệu gốc thay vì chỉ tiếp cận qua sách báo hay các tài liệu thứ cấp.

Trung tâm Nghiên cứu Hoàng Sa, Trường Sa được thành lập năm 2017 và chính thức hoạt động từ đầu năm 2018, trực thuộc Học viện Chính trị khu vực III. Trung tâm có chức năng nghiên cứu các vấn đề về biển, đảo, đặc biệt là 2 quần đảo Hoàng Sa, Trường Sa; tham gia tư vấn chính sách, nghiên cứu, thông tin, tuyên truyền, đào tạo và bồi dưỡng về chủ quyền biển, đảo.

Đây cũng là đơn vị trong hệ thống Học viện Chính trị quốc gia Hồ Chí Minh có nhiệm vụ nghiên cứu chuyên sâu về chủ quyền của Việt Nam đối với Hoàng Sa và Trường Sa.

Không dừng lại ở việc sưu tầm và nghiên cứu tư liệu, Trung tâm còn thực hiện hoạt động biên tập, giới thiệu tài liệu, phổ biến kết quả nghiên cứu, tổ chức tuyên truyền và phối hợp với các cơ quan, trường đại học, viện nghiên cứu, nhà khoa học trong và ngoài nước.

Qua đó hình thành một chu trình từ sưu tầm, nghiên cứu, kiểm chứng và hệ thống hóa tư liệu đến giảng dạy, tuyên truyền và đưa kết quả nghiên cứu tới công chúng.

TS. Nguyễn Minh Khoa, giảng viên chính Trung tâm Nghiên cứu Hoàng Sa, Trường Sa, cho biết đơn vị đang tập hợp và nghiên cứu tương đối hệ thống các nguồn tư liệu liên quan đến quá trình xác lập, quản lý và thực thi chủ quyền của Việt Nam đối với Hoàng Sa, Trường Sa. Trong số đó có nhiều thư tịch cổ, châu bản, bản đồ của Việt Nam và nước ngoài mang giá trị lịch sử, khoa học.

Theo TS. Minh Khoa, những tư liệu này sẽ phát huy giá trị tốt hơn khi được chuyển tải tới đông đảo công chúng bằng những hình thức phù hợp.

“Bên cạnh nghiên cứu chuyên sâu, chúng tôi rất quan tâm đến việc phối hợp với các cơ quan báo chí, cơ sở đào tạo báo chí để chuyển hóa những tài liệu này thành các sản phẩm phát thanh, truyền hình, báo mạng điện tử, đồ họa hay sản phẩm truyền thông số dễ tiếp cận, nhất là với thế hệ trẻ”, ông chia sẻ.

Trong hệ thống sử liệu Việt Nam đã được các cơ quan nghiên cứu và lưu trữ công bố có nhiều bộ chính sử, địa chí và thư tịch như Phủ biên tạp lục, Đại Nam thực lục, Đại Nam nhất thống chí, Lịch triều hiến chương loại chí, Hoàng Việt địa dư chí, Khâm định Đại Nam hội điển sự lệ...

Nhiều nguồn trong số này ghi chép về đội Hoàng Sa, Bắc Hải cũng như những hoạt động do Nhà nước phong kiến Việt Nam tổ chức tại các quần đảo.

Trong đó, Châu bản triều Nguyễn là nguồn sử liệu đặc biệt đáng chú ý bởi đây là các văn bản hành chính của triều đình, có bút phê của nhà vua và dấu của cơ quan nhà nước đương thời.

Các châu bản liên quan đến Hoàng Sa ghi lại nhiều hoạt động như điều thủy quân và dân phu, tổ chức thuyền ra đảo, đo đạc, vẽ bản đồ, dựng mốc, ghi chép hành trình hay khen thưởng, xử lý sau các chuyến công vụ.

Những chi tiết về con người, phương tiện, nhiệm vụ, thời gian và hoạt động điều hành của bộ máy nhà nước giúp lịch sử hiện lên cụ thể hơn thay vì chỉ dừng lại ở những khái niệm hay kết luận khái quát.

Bên cạnh sử liệu Việt Nam còn có nhiều bản đồ, tài liệu của phương Tây. Trong số những tư liệu từng được các cơ quan chức năng giới thiệu có An Nam đại quốc họa đồ của Jean-Louis Taberd năm 1838, bộ Atlas Universel của Philippe Vandermaelen xuất bản tại Bỉ năm 1827 cùng nhiều bản đồ và tài liệu nước ngoài khác.

Việc đặt các nguồn tư liệu có xuất xứ khác nhau cạnh nhau giúp người nghiên cứu có thêm cơ sở đối chiếu và tiếp cận vấn đề từ nhiều lớp chứng cứ.

Tại Học viện Chính trị khu vực III, Phòng Trưng bày bản đồ và tư liệu không chỉ phục vụ việc giới thiệu hiện vật mà còn được sử dụng cho hoạt động học tập, nghiên cứu, tọa đàm, hội thảo và tuyên truyền, giáo dục về chủ quyền biển, đảo.

Học viên Thái Thị Hải, Lớp Cao học QLPTTH&BMĐT K31.2, cho biết việc lần đầu tiếp cận trực tiếp hệ thống bản đồ và thư tịch giúp chị hình dung cụ thể hơn những kiến thức trước đây chủ yếu được biết qua sách báo.

“Được nhìn tận mắt các bản đồ, tư liệu và nghe giải thích từng chi tiết khiến vấn đề trở nên rõ ràng hơn. Qua đó, tôi cũng thấy rõ trách nhiệm của người làm báo, làm truyền thông khi đưa thông tin về chủ quyền: phải chính xác, có căn cứ và dễ hiểu”, chị chia sẻ.

Một kho tư liệu chỉ thực sự phát huy giá trị khi công chúng có thể tiếp cận và hiểu được nội dung bên trong. Đây cũng là bài toán đặt ra với hoạt động truyền thông về Hoàng Sa, Trường Sa. Những tư liệu hàng trăm năm tuổi vốn có giá trị lớn với giới nghiên cứu nhưng không phải lúc nào cũng dễ tiếp cận với độc giả trẻ nếu chỉ được trình bày dưới dạng tài liệu học thuật.

Một châu bản có thể trở thành điểm khởi đầu cho một câu chuyện lịch sử. Một tấm bản đồ cổ có thể được giải thích bằng đồ họa, video hoặc sản phẩm tương tác để công chúng hiểu bản đồ được lập khi nào, bởi ai, địa danh được thể hiện ra sao và giá trị của tư liệu nằm ở đâu.

Những nguồn tài liệu dài hàng chục trang cũng có thể được chuyển hóa thành podcast, timeline tương tác hay longform. Hành trình của đội Hoàng Sa có thể được thể hiện bằng bản đồ số; các tấm bản đồ phương Tây có thể trở thành video giải thích ngắn; còn các công trình nghiên cứu của Trung tâm có thể cung cấp dữ liệu cho các sản phẩm multimedia, infographic hoặc chuyên mục chuyên sâu về biển, đảo.

Dù thay đổi hình thức thể hiện, yêu cầu quan trọng vẫn là bảo đảm nguồn gốc tài liệu, niên đại, xuất xứ và nội dung được kiểm chứng, dẫn nguồn rõ ràng. Với những vấn đề liên quan đến lịch sử và chủ quyền lãnh thổ, tính hấp dẫn của sản phẩm truyền thông không thể thay thế sự chính xác và cơ sở khoa học.

Học viên Đinh Thị Kim Thúy, Lớp Cao học QLPTTH&BMĐT K31.2, cho rằng kho tư liệu tại Trung tâm có nhiều tiềm năng để phát triển thành các sản phẩm báo chí đa phương tiện.

“Từ góc độ của người học về quản lý phát thanh, truyền hình và báo mạng điện tử, tôi mong muốn có thêm cơ hội phối hợp với các nhà nghiên cứu để chuyển hóa những tài liệu học thuật thành sản phẩm gần gũi hơn với công chúng, đặc biệt là người trẻ”, chị cho biết.

Tác phẩm phát thanh “Người trẻ và ý thức bảo vệ chủ quyền biển đảo” của sinh viên Học viện Báo chí và Tuyên truyền, đăng tải trên Trang tin điện tử Sóng trẻ ngày 15/9/2023, là một cách chuyển tải chủ đề biển, đảo tới công chúng trẻ bằng hình thức đa phương tiện.

Từ chuyến nghiên cứu, một khả năng hợp tác cũng được gợi mở. Trung tâm có lợi thế về chuyên gia, nguồn tư liệu, kết quả nghiên cứu và khả năng thẩm định nội dung. Trong khi đó, người làm báo và truyền thông có thế mạnh về cách kể chuyện, tổ chức sản xuất, thiết kế sản phẩm và phân phối nội dung trên nhiều nền tảng.

Sự kết nối giữa hai phía có thể giúp những tư liệu chuyên sâu được truyền tải bằng hình thức dễ tiếp cận hơn nhưng vẫn giữ được độ chính xác và giá trị khoa học.

Đây cũng phù hợp với định hướng phát triển của Học viện Chính trị khu vực III, trong đó Trung tâm Nghiên cứu Hoàng Sa, Trường Sa được xác định là đơn vị nghiên cứu, thông tin và tuyên truyền về chủ quyền biển, đảo, đồng thời hướng tới vai trò kết nối các nhà khoa học, chuyên gia trong và ngoài nước.

Từ một phòng trưng bày tại Đà Nẵng, mỗi tấm bản đồ, mỗi trang thư tịch hay châu bản vẫn có thể tiếp tục một hành trình khác: đi vào trường học, cơ quan báo chí, các sản phẩm truyền thông số và đến gần hơn với công chúng.

Giá trị của tư liệu vì thế không chỉ nằm ở tuổi đời hay nơi chúng được lưu giữ, mà còn được tiếp nối khi những bằng chứng lịch sử được nghiên cứu nghiêm túc, giải thích chính xác và truyền tải bằng ngôn ngữ phù hợp với công chúng hôm nay.