Trong bối cảnh bạo lực học đường, vi phạm an ninh mạng hay tội phạm vị thành niên diễn biến phức tạp đang đặt ra bài toán khó cho giáo dục pháp luật. Trước thực tế đó, Đoàn Luật sư TP. Hà Nội phối hợp cùng Sở Tư pháp và các trường học đã triển khai mô hình “Phiên tòa giả định”, mang đến một luồng gió mới thay vì chỉ là những bài giảng lý thuyết đơn thuần.

Triển khai từ năm 2023 với gần 100 phiên tòa và tiếp cận hơn 150.000 học sinh, điểm đặc sắc của mô hình này là sự kết hợp giữa tính nghiêm minh của pháp luật và hoạt động ngoại khóa. Không còn là những gạch đầu dòng trong sách giáo khoa, học sinh được chứng kiến toàn bộ quy trình tố tụng sinh động, từ công bố cáo trạng, xét hỏi, tranh luận đến tuyên án.

Để đảm bảo tính chính xác và giáo dục, kịch bản đều được xây dựng từ những vụ án có thật đã được mã hóa, xoay quanh 5 chủ đề gần gũi với học sinh: bạo lực học đường; tội phạm mạng; an toàn giao thông; ma túy và gây rối trật tự. 10 tổ diễn án với sự tham gia của các luật sư, thẩm phán, kiểm sát viên dày dặn kinh nghiệm đã biến sân trường thành một phòng xử án thu nhỏ, nơi mỗi tình tiết đều được cân nhắc kỹ lưỡng để phù hợp với tâm lý lứa tuổi.

Mỗi phiên tòa gói gọn trong khoảng 60-70 phút, tương đương như một tiết học mở rộng. Sau 45 phút diễn án gay cấn là khoảng thời gian để học sinh trực tiếp đặt câu hỏi, giao lưu với các chuyên gia pháp lý, từ đó gỡ rối những tình huống thực tế mà các em gặp phải.

Mục đích cao nhất của phiên tòa giả định không dừng lại ở việc tái hiện quy trình tố tụng, mà là mang đến một “bản án” cảnh tỉnh. Khi tận mắt chứng kiến sự ân hận của bị cáo và cái giá phải trả cho những phút giây bồng bột, tác động răn đe đối với người xem lớn hơn rất nhiều so với những lời khuyên răn thông thường.

Theo Luật sư Nguyễn Văn Hà - Phó Chủ nhiệm Đoàn Luật sư TP. Hà Nội, mô hình được xây dựng đúng quy trình tố tụng, phù hợp tâm lý lứa tuổi, qua đó nuôi dưỡng tinh thần sống và làm việc theo pháp luật và khát vọng công lý trong mỗi học sinh. “Điều tôi ấn tượng nhất là sau mỗi phiên tòa, nhiều học sinh tự nói rằng các em hiểu vì sao phải tuân thủ pháp luật. Không phải vì sợ bị phạt, mà vì muốn trở thành người tốt hơn. Đó mới là giá trị sâu sắc nhất mà mô hình này mang lại”, Luật sư Nguyễn Văn Hà bày tỏ. 

Hiệu ứng lan tỏa của chương trình mạnh mẽ đến mức có thời điểm Đoàn Luật sư phải thực hiện liên tiếp 4 phiên tòa/ngày. Không chỉ các trường nội thành, nhiều trường ở các huyện ngoại thành như Mỹ Đức, Ứng Hòa, Ba Vì... cũng chủ động mời Đoàn về phối hợp. Bà Nguyễn Thị Thanh Nhàn - Phó Hiệu trưởng Trường Nguyễn Siêu đánh giá, đây là “chìa khóa” để đưa pháp luật vào trường học một cách hiệu quả hơn. 

“Chương trình mang đến cho các em một cách tiếp cận sinh động và thực tiễn, không còn là những bài học lý thuyết khô khan mà là những tình huống chân thực. Qua đó, các em được trang bị thêm kiến thức, kỹ năng và ý thức công dân. Đây là nền tảng quan trọng để trở thành những công dân có trách nhiệm trong tương lai”, bà Nguyễn Thị Nhàn nhấn mạnh.

Trong bối cảnh Hà Nội đang thúc đẩy xây dựng “Văn hóa tuân thủ pháp luật”, để mô hình “Phiên tòa giả định” vượt ra khỏi khuôn khổ của một buổi ngoại khóa và trở thành chiến lược giáo dục pháp luật cần có sự đầu tư bài bản và định hướng thống nhất từ cơ quan quản lý nhà nước. 

Không chỉ dừng lại ở sân trường, các phiên tòa giả định có thể được ghi hình, biên tập thành các tư liệu học tập trực tuyến hoặc các thước phim ngắn để lan tỏa trên các nền tảng mạng xã hội của học sinh. Điều này giúp kiến thức pháp luật thâm nhập vào đời sống giới trẻ một cách tự nhiên, liên tục mà không chỉ giới hạn trong một buổi ngoại khóa. Đây chính là bước chuyển mình cần thiết để giáo dục pháp luật bắt kịp với tâm lý thế hệ Gen Z. 

Để triển khai đồng bộ và hiệu quả hơn trong thời gian tới, vấn đề cấp thiết đặt ra là cần sự phối hợp chặt chẽ giữa ngành tư pháp, công an và giáo dục để xây dựng một ngân hàng kịch bản chuẩn hóa. Bộ tài liệu này cần đa dạng, bao quát được các tình huống pháp lý từ đơn giản đến phức tạp. Khi đó, các nhà trường có thể chủ động tham khảo và tổ chức thường xuyên dưới sự cố vấn của chuyên gia, thay vì phụ thuộc hoàn toàn vào nhân lực bên ngoài.

Không đơn giản là sản phẩm sáng tạo trong tuyên truyền, “Phiên tòa giả định” đang trở thành động lực khơi dậy sự chủ động học hỏi ở thế hệ trẻ. Từ những phiên xử được dàn dựng chỉn chu, Hà Nội đang từng bước xây dựng một thế hệ công dân hiểu luật, sống đúng luật, góp phần tạo nên một xã hội văn minh và thượng tôn pháp luật.