(Sóng trẻ) - Trên chiếc bàn trong một cửa hàng vest ở phố Hàng Mành, kéo, thước dây và những tập vải nằm cạnh những bộ áo đang thành hình. Từ không gian nhỏ ấy, đường kim đã nối bốn thế hệ trong một gia đình, đi qua những năm tháng, biến động và cả những đổi thay của nghề.

Bước chân vào một cửa hàng vest trên phố Hàng Mành vào một buổi chiều Hà Nội, bên trong những bộ vest được treo ngay ngắn dọc hai bên, cạnh đó là các tập vải với nhiều màu sắc và chất liệu khác nhau. Phía trong là khu vực làm việc của thợ may, nơi những chiếc áo chưa hoàn thiện nằm cạnh bàn cắt, thước, kéo và những dụng cụ quen thuộc của nghề.

Vũ Phạm, người thuộc thế hệ thứ tư trong một gia đình làm nghề may vest, hiện là một trong những người trực tiếp tiếp tục công việc của cha mình tại đây. Cha anh là ông Ngọc Phạm, người cùng vợ mở cửa hàng vest riêng vào những năm 1990. Trước đó nữa là thế hệ của những người ông từng phải tạm gác nghề trong chiến tranh rồi trở lại với bàn may sau năm 1975.

Câu chuyện của gia đình đã kéo dài qua bốn thế hệ, bắt đầu từ khoảng giữa thế kỷ XIX. Trong quãng thời gian ấy, cách học nghề thay đổi, khách hàng thay đổi, kiểu dáng vest cũng thay đổi. Người sau không làm mọi thứ giống người trước, nhưng mỗi thế hệ đều bắt đầu từ những kinh nghiệm đã được truyền lại.

Những người thuộc thế hệ đầu tiên của gia đình bắt đầu làm nghề may từ khoảng giữa thế kỷ XIX. Khi trang phục phương Tây dần xuất hiện nhiều hơn trong đời sống, họ cũng bắt đầu tiếp cận cách may suit để đáp ứng nhu cầu mới của người mặc.

Ở thời điểm ấy, việc học nghề chủ yếu diễn ra theo cách truyền nghề trực tiếp. Người mới đứng cạnh người đã có kinh nghiệm, quan sát từng thao tác, bắt đầu từ những công việc đơn giản rồi dần làm những phần khó hơn. Không có một bộ hướng dẫn hoàn chỉnh để chỉ cần đọc và làm theo. Tay nghề được hình thành từ việc làm đi làm lại, sai rồi sửa, sau đó tiếp tục tích lũy qua từng sản phẩm.

Bên cạnh việc học trong gia đình và tại các hiệu may, những người thợ thế hệ đầu còn có cơ hội trao đổi với thương nhân, học giả, thợ may và những người nước ngoài trong quá trình giao thương. Những kỹ thuật tiếp nhận được không được giữ nguyên như một công thức cố định, mà tiếp tục được thử nghiệm và điều chỉnh qua nhiều năm làm nghề.

Vũ cho biết những câu chuyện về thế hệ đầu tiên chủ yếu được anh nghe lại từ bố mẹ và những người lớn trong gia đình. Anh không biết đầy đủ mọi chi tiết về những người bắt đầu nghề hơn một thế kỷ trước, nhưng điều khiến anh chú ý là nghề đã được truyền liên tục qua nhiều đời, dù mỗi người tiếp nhận nó trong một hoàn cảnh rất khác nhau.

Đến thế hệ thứ hai, việc tiếp tục nghề không còn diễn ra trong điều kiện bình thường. Ông Trương Phạm và ông Ngọc Trần, hai người thuộc thế hệ thứ hai của gia đình, phải tạm dừng công việc may mặc để thực hiện nhiệm vụ trong những năm chiến tranh. Nghề đã theo gia đình nhiều năm vì thế có một quãng bị gián đoạn.

Sau năm 1975, hai ông trở về và tiếp tục công việc cũ. Trong giai đoạn đời sống còn nhiều khó khăn, may mặc trước hết là một nghề để kiếm sống. Những kỹ năng từng phải tạm gác trong chiến tranh lại trở thành công cụ để họ gây dựng lại cuộc sống sau khi trở về.

Hai ông cũng hướng dẫn nghề cho một số người chưa có việc làm tại địa phương, giúp họ có thêm một công việc để tự kiếm sống. Từ chỗ chủ yếu được truyền giữa các thành viên trong gia đình, kinh nghiệm may mặc bắt đầu được chia sẻ cho cả những người bên ngoài.

Với Vũ, câu chuyện của thế hệ này cho thấy việc giữ nghề đôi khi không nằm ở chuyện cố gắng giữ nguyên mọi thứ. Có thời điểm người thợ buộc phải rời công việc, nhưng sau khi hoàn cảnh thay đổi, họ vẫn quay trở lại và bắt đầu tiếp từ những gì mình đã biết.

Sang thế hệ thứ ba, nghề may bước vào một giai đoạn khác. Ông Ngọc Phạm, cha của Vũ Phạm, bắt đầu làm việc tại một doanh nghiệp sản xuất may mặc của Nhà nước trong những năm 1980. Sinh ra trong một gia đình đã có nền tảng nghề giúp ông sớm tiếp xúc với kỹ thuật may, còn môi trường làm việc mới mang đến thêm kinh nghiệm về tổ chức sản xuất và kỹ thuật.

Trong quá trình làm việc, ông Ngọc Phạm được giao những công việc liên quan đến kỹ thuật sản xuất. Quãng thời gian này khiến con đường của thế hệ thứ ba khác với hai đời trước. Nghề không chỉ còn được học và thực hành trong phạm vi gia đình mà bắt đầu gắn với một môi trường sản xuất có tổ chức hơn.

Đến những năm 1990, ông Ngọc Phạm cùng vợ là bà Lan Trần quyết định mở cửa hàng vest riêng. Cửa hàng mang tên Veston Ngọc Lan, ghép từ tên của hai vợ chồng.

Từ thời điểm ấy, nghề may trong gia đình có thêm một hình thức mới. Người làm nghề không chỉ cần biết cắt, may và hoàn thiện một bộ vest mà còn phải quan tâm đến khách hàng, sản phẩm và cách duy trì công việc trong thị trường. Gia đình phát triển cả vest đặt may và sản phẩm may sẵn, thay vì chỉ giữ một cách làm duy nhất.

Việc mở cửa hàng cũng khiến những kinh nghiệm truyền lại cho thế hệ sau không còn chỉ nằm ở kỹ thuật. Người kế tiếp phải hiểu khách hàng cần gì, thị hiếu đang thay đổi ra sao và một công việc gia đình cần được vận hành như thế nào để tồn tại lâu dài.

Vũ cho biết bố mẹ là những người trực tiếp hướng dẫn anh khi bắt đầu tham gia công việc. Điều anh học không chỉ đến từ những lời chỉ dẫn, mà còn từ việc đứng cạnh quan sát cách bố mẹ làm việc với khách, xử lý một sản phẩm chưa đạt hay cân nhắc trước một chi tiết nhỏ.

Theo anh, đây cũng là phần khó nhất của việc truyền nghề. Một người có thể ghi lại số đo, quy trình hay các bước làm một bộ vest, nhưng kinh nghiệm để biết một sản phẩm đang chưa đúng ở đâu không thể có chỉ sau vài lần thực hành. Có những điều người trẻ chỉ hiểu được khi trực tiếp làm đủ lâu.

Năm 2016, gia đình mở thêm một cửa hàng mới với định hướng tiếp cận nhóm khách hàng có phong cách đa dạng hơn. Đến năm 2020, Vũ Phạm bắt đầu tham gia sâu hơn vào công việc hằng ngày và trở thành người thuộc thế hệ thứ tư trực tiếp tiếp tục nghề may vest.

Con đường của Vũ khác với những người đi trước. Bên cạnh việc được bố mẹ đào tạo về kỹ thuật, anh còn có nền tảng MBA (Thạc sĩ Quản trị kinh doanh). Vì vậy, khi bước vào công việc gia đình, anh không chỉ nhìn nghề dưới góc độ của một người học may mà còn quan tâm đến cách vận hành, khách hàng và hướng phát triển của cửa hàng.

“MBA giúp tôi nhìn công việc ở góc độ vận hành, khách hàng hay cách phát triển dài hạn. Nhưng nó không dạy tôi làm một bộ vest. Phần đó tôi vẫn phải học từ bố mẹ và từ việc trực tiếp làm mỗi ngày. Hai thứ bổ sung cho nhau chứ không thay thế nhau”, Vũ nói.

Theo anh, khác biệt lớn giữa thế hệ mình và bố mẹ nằm ở tốc độ thay đổi của thị trường. Khách hàng hiện nay có thể xem rất nhiều kiểu vest, cách phối hay xu hướng thời trang từ nhiều nơi trên thế giới trước khi bước vào cửa hàng. Họ thường đã có hình dung khá rõ về thứ mình thích và cũng có nhiều lựa chọn hơn trước.

Điều đó khiến người làm nghề không thể chỉ dựa vào những mẫu đã quen thuộc. Vũ cho rằng thế hệ của mình phải cập nhật nhiều hơn, từ kiểu dáng, cách tư vấn cho tới cách tiếp cận khách hàng. Những gì từng phù hợp với người mặc nhiều năm trước không phải lúc nào cũng phù hợp với người trẻ hiện nay.

Cách kinh doanh cũng thay đổi. Một cửa hàng vest giờ không chỉ được biết đến nhờ vị trí trên phố hay qua lời giới thiệu của khách cũ. Hình ảnh sản phẩm, mạng xã hội và cách giao tiếp với khách hàng trở thành một phần của công việc. Với người thuộc thế hệ thứ tư, đây là những điều cần bổ sung vào nghề mà cha ông để lại.

Tuy nhiên, Vũ cho rằng thay đổi không có nghĩa là bỏ hết cách làm cũ. Khi mới bắt đầu tham gia công việc, có những chi tiết anh từng nghĩ có thể rút ngắn hoặc làm đơn giản hơn. Sau một thời gian trực tiếp làm nghề, anh mới hiểu vì sao thế hệ trước vẫn giữ sự cẩn thận ở những công đoạn đó.

“Thế hệ của tôi chắc chắn không thể làm mọi thứ giống bố mẹ. Khách hàng đã khác, cách họ tiếp cận thời trang cũng khác. Nhưng thay đổi không có nghĩa cái gì cũ cũng bỏ. Có những thứ lúc đầu tôi nghĩ có thể làm nhanh hơn, đơn giản hơn, sau này mới thấy nếu bỏ đi thì chất lượng công việc cũng thay đổi”, anh cho biết.

Với Vũ, điều khó nhất không phải lựa chọn giữa “giữ nguyên” hay “thay đổi”, mà là biết phần nào có thể thay đổi và phần nào cần tiếp tục giữ lại. Một kiểu áo có thể thay đổi theo thời trang, cách vận hành cửa hàng có thể thay đổi theo thị trường, nhưng kỹ thuật và sự cẩn thận của người làm nghề vẫn cần được duy trì.

Nhìn lại hành trình của gia đình, không có hai thế hệ nào làm nghề trong cùng một hoàn cảnh. Những người thuộc thế hệ đầu tiên bắt đầu từ việc học một kiểu trang phục còn mới, tích lũy kỹ thuật qua quan sát và thực hành. Thế hệ thứ hai có lúc phải tạm rời nghề vì chiến tranh rồi quay trở lại với công việc sau năm 1975.

Đến thế hệ thứ ba, nghề bước vào một giai đoạn khác khi ông Ngọc Phạm cùng vợ mở cửa hàng riêng. Công việc không còn chỉ xoay quanh tay nghề mà bắt đầu gắn với khách hàng và hoạt động kinh doanh. Sang đời thứ tư, Vũ tiếp nhận cả những kinh nghiệm ấy trong bối cảnh mới, khi người mặc có nhiều lựa chọn hơn và cách một cửa hàng tiếp cận khách hàng cũng thay đổi.

Vì thế, nói bốn thế hệ cùng làm nghề vest không có nghĩa bốn đời cùng làm ra một kiểu sản phẩm hay giữ nguyên một phương pháp. Thứ được truyền lại là một nền tảng, còn mỗi thế hệ phải tự tìm cách sử dụng nền tảng ấy trong thời điểm của mình.

Ngay cả với Vũ, sinh ra trong một gia đình đã có ba đời làm nghề trước đó cũng không có nghĩa anh có thể bỏ qua quá trình học việc. Anh vẫn phải quan sát, thực hành, mắc lỗi và sửa lại. Kinh nghiệm của thế hệ trước giúp người sau có một điểm bắt đầu tốt hơn, nhưng không thể thay thế việc tự mình làm nghề.

“Có lẽ điều tôi muốn giữ nhất không phải là một kiểu vest cụ thể, vì thời trang chắc chắn sẽ còn thay đổi. Quan trọng hơn là cách mình làm nghề, sự cẩn thận và việc phải hiểu sản phẩm trước khi nghĩ đến chuyện làm nó nhanh hơn hay bán nó nhiều hơn”, Vũ nói.

Rời cửa hàng trên phố Hàng Mành, tôi nhìn lại những bộ vest vẫn treo dọc hai bên. Trong cùng một không gian là công việc của người thuộc thế hệ thứ tư và câu chuyện của ba đời trước: những người bắt đầu nghề, những người từng phải tạm gác nó vì chiến tranh và những người đưa công việc gia đình thành một cửa hàng riêng.

Vũ Phạm hiện là người tiếp tục đoạn mới nhất của câu chuyện ấy. Còn liệu sau anh có một thế hệ thứ năm tiếp tục đứng bên bàn cắt hay không vẫn là chuyện của tương lai.

Bốn thế hệ, mỗi người đi qua một thời cuộc và có cách riêng để tiếp nối nghề may vest của gia đình. Từ những năm tháng chiến tranh đến khi mở cửa hàng riêng, rồi thích nghi với thị trường hiện đại, nghề may ấy đã nhiều lần thay đổi để tồn tại. Trên phố Hàng Mành hôm nay, những đường kim vẫn tiếp tục được nối dài. Và có lẽ, điều khiến một nghề có thể đi qua hơn một thế kỷ không chỉ nằm ở kỹ thuật được truyền lại, mà còn ở việc mỗi thế hệ biết gìn giữ những giá trị cũ, đồng thời tìm cho mình một cách bước tiếp.