Sinh viên năm cuối và cuộc đua có việc trước khi tốt nghiệp

(Sóng trẻ) - Nỗi lo thất nghiệp, tâm lý sợ bị bỏ lại phía sau cùng những câu chuyện thành công trên mạng xã hội đang khiến không ít sinh viên năm cuối bước vào cuộc đua tìm việc trước khi nhận bằng tốt nghiệp. 

Áp lực có việc trước ngày tốt nghiệp

Những năm cuối đại học luôn là khoảng thời gian sinh viên chuẩn bị cho bước chuyển từ giảng đường sang môi trường lao động. Bên cạnh việc hoàn thành chương trình học, thực tập và tích lũy kinh nghiệm, tìm kiếm một công việc phù hợp cũng trở thành mối quan tâm lớn. Với nhiều người, có việc làm trước khi tốt nghiệp không chỉ giúp giảm bớt nỗi lo thất nghiệp mà còn được xem như một dấu mốc chứng minh năng lực và sự chuẩn bị của bản thân.

Trà My (21 tuổi, Hà Nội) đã bắt đầu tìm kiếm cơ hội việc làm đúng chuyên ngành từ sớm. Tuy nhiên, đến năm cuối, My vẫn chưa tìm được vị trí phù hợp và hiện tiếp tục làm thêm tại một cửa hàng bán đồ ăn nhanh để có thu nhập. “Mình đã tìm kiếm cơ hội việc làm đúng chuyên ngành từ năm hai, năm ba nhưng đến nay vẫn chưa có kết quả như mong muốn. Công việc part-time hiện tại giúp mình trang trải một phần chi phí, nhưng cũng khiến mình không khỏi mông lung về tương lai sau khi tốt nghiệp”, My chia sẻ.

Trường hợp của My cho thấy việc chủ động chuẩn bị từ sớm chưa chắc đã đồng nghĩa với việc sinh viên có thể nhanh chóng tìm được công việc như mong muốn. Giữa yêu cầu của nhà tuyển dụng và kinh nghiệm thực tế của người mới bước chân vào thị trường lao động vẫn tồn tại những khoảng cách nhất định. Trong khi đó, thời điểm tốt nghiệp ngày càng đến gần cũng khiến những băn khoăn về con đường nghề nghiệp trở nên rõ rệt hơn.

Không chỉ là nỗi lo của những sinh viên chưa tìm được việc làm, bài toán phù hợp giữa ngành học và công việc thực tế còn đặt ra nhiều vấn đề đối với người lao động sau khi tốt nghiệp. Theo nghiên cứu của PGS.TS Trần Quang Tuyến và cộng sự tại Đại học Quốc gia Hà Nội, công bố trên Tia Sáng ngày 26/10/2026, nhóm nghiên cứu sử dụng dữ liệu Điều tra Lao động việc làm Việt Nam giai đoạn 2018 - 2022, với gần 180.000 người tốt nghiệp đại học đang làm việc. Kết quả cho thấy, 38,1% số người được nghiên cứu gặp ít nhất một hình thức không phù hợp giữa đào tạo và việc làm. Trong đó, 12% làm việc dưới trình độ được đào tạo, 17,1% làm trái ngành và 9,1% đồng thời gặp cả hai tình trạng.

Đáng chú ý, nhóm vừa làm trái ngành, vừa đảm nhận công việc dưới trình độ đào tạo có mức lương ước tính thấp hơn khoảng 15% so với nhóm có công việc phù hợp cả về ngành học và trình độ. Kết quả nghiên cứu cho thấy, việc có bằng đại học hay tìm được một công việc chưa đồng nghĩa với việc người lao động đã sử dụng hiệu quả kiến thức, kỹ năng được đào tạo. Đây cũng là một khía cạnh đáng lưu tâm khi nhìn vào tâm lý muốn sớm có việc làm của sinh viên năm cuối: điều quan trọng không chỉ là tìm được việc, mà còn là tìm được công việc phù hợp với năng lực và định hướng nghề nghiệp.

Bên cạnh những khó khăn thực tế từ thị trường lao động, áp lực so sánh với bạn bè cũng có thể khiến quá trình tìm việc trở nên nặng nề hơn. Khi liên tục nhìn thấy những thông tin về cơ hội thực tập, lời mời làm việc hay thành tích nghề nghiệp của người khác, sinh viên dễ hình thành cảm giác bản thân đang chậm hơn một nhịp. Việc chưa có công việc cụ thể trước ngày tốt nghiệp vì thế đôi khi bị nhìn nhận như dấu hiệu của sự thiếu chuẩn bị, dù mỗi người có xuất phát điểm và điều kiện khác nhau.

Người đã tìm được việc làm, người vẫn loay hoay tìm hướng đi

Trong cuộc đua tìm việc trước khi tốt nghiệp, không phải sinh viên nào cũng có cùng một điểm xuất phát. Có người sớm xác định mục tiêu nghề nghiệp, tích lũy kinh nghiệm và tận dụng các mối quan hệ để tìm kiếm cơ hội. Ngược lại, cũng có những người vẫn đang trong quá trình khám phá năng lực, sở thích và chưa biết lựa chọn công việc nào sau khi rời giảng đường.

Thu Trang (22 tuổi, Hà Nội) là trường hợp đã nhận được lời mời làm việc trước khi tốt nghiệp. Từ trải nghiệm của mình, Trang cho rằng quá trình thực tập tại các cơ quan, đơn vị báo chí không chỉ giúp sinh viên làm quen với môi trường nghề nghiệp mà còn mở ra cơ hội xây dựng mạng lưới quan hệ trong ngành.

Theo Trang, việc chủ động tận dụng những cơ hội gặp gỡ, trao đổi trong quá trình thực tập có ý nghĩa quan trọng. Sinh viên cần thể hiện thái độ nghiêm túc, hoàn thành tốt nhiệm vụ được giao để những người xung quanh nhận thấy năng lực và tiềm năng của mình. Đây cũng là cách tạo dựng uy tín cá nhân, thay vì chỉ chờ đợi đến khi tốt nghiệp mới bắt đầu tìm kiếm việc làm.

Bên cạnh đó, Trang cho rằng sinh viên nên kết hợp nhiều phương thức tìm việc, vừa chủ động ứng tuyển bên ngoài, vừa tận dụng những mối quan hệ đã xây dựng được. Việc chuẩn bị CV và Portfolio (hồ sơ năng lực) chỉn chu, tập hợp các sản phẩm, bài viết hoặc dự án từng thực hiện trong quá trình học tập, thực tập cũng giúp ứng viên thể hiện rõ hơn năng lực của bản thân. Các trang tuyển dụng chuyên ngành như TopCV, VietnamWorks hay những nhóm tuyển dụng trên mạng xã hội cũng là những kênh có thể được khai thác để tiếp cận cơ hội phù hợp.

Ở một góc nhìn khác, Phương Linh (21 tuổi, Hưng Yên) lại chưa thực sự sẵn sàng bước vào thị trường lao động. Theo học chuyên ngành Quản trị kinh doanh, Linh cho biết bản thân chưa có kinh nghiệm thực tế trong các công việc đúng chuyên ngành và vẫn chưa xác định được công việc muốn theo đuổi sau khi tốt nghiệp.

“Mình học chuyên ngành Quản trị kinh doanh nhưng đến nay vẫn chưa có nhiều kinh nghiệm thực tế trong lĩnh vực này. Khi chưa xác định được công việc muốn theo đuổi sau khi tốt nghiệp, mình đang cân nhắc học tiếp lên thạc sĩ hoặc theo học văn bằng hai”, Linh chia sẻ.

Việc cân nhắc học tiếp cho thấy lựa chọn của sinh viên sau khi tốt nghiệp không chỉ giới hạn ở việc lập tức tìm kiếm một công việc. Với những người chưa xác định rõ hướng đi hoặc muốn tiếp tục bổ sung kiến thức, học lên cao hơn cũng là một phương án được đặt ra. Tuy nhiên, điều này cũng phản ánh những băn khoăn của một bộ phận sinh viên khi đứng trước ngưỡng cửa chuyển tiếp từ học tập sang làm việc.

Ba trường hợp với ba trạng thái khác nhau cho thấy không có một hành trình nghề nghiệp chung cho tất cả sinh viên. Có người đã tìm kiếm cơ hội từ sớm nhưng vẫn chưa đạt được kết quả mong muốn; có người nhận được offer trước khi tốt nghiệp nhờ quá trình chủ động chuẩn bị; cũng có người chưa xác định được công việc phù hợp và muốn dành thêm thời gian cho việc học.

Có việc sớm có phải là thước đo thành công?

Việc tìm kiếm công việc trước khi tốt nghiệp là một tín hiệu tích cực, cho thấy sinh viên ngày càng quan tâm đến việc chuẩn bị cho tương lai nghề nghiệp. Quá trình này giúp người trẻ sớm tiếp xúc với yêu cầu của thị trường lao động, nhận diện những kỹ năng còn thiếu và có thêm thời gian điều chỉnh định hướng cá nhân.

Tuy nhiên, khi mục tiêu có việc làm trước ngày nhận bằng trở thành áp lực, sinh viên có thể dễ rơi vào tâm lý nóng vội, đặt nặng việc phải có một vị trí cụ thể thay vì cân nhắc mức độ phù hợp của công việc với năng lực và định hướng lâu dài. Một lời mời làm việc trước khi tốt nghiệp có thể là kết quả đáng khích lệ, nhưng việc chưa có công việc ở thời điểm ấy cũng không đồng nghĩa với thất bại.

Thực tế, hành trình tìm việc của mỗi sinh viên chịu ảnh hưởng bởi nhiều yếu tố như chuyên ngành đào tạo, kinh nghiệm thực tế, kỹ năng cá nhân, nhu cầu tuyển dụng và định hướng riêng. Vì vậy, việc so sánh tiến độ nghề nghiệp của bản thân với bạn bè có thể khiến người trẻ bỏ qua những khác biệt về điều kiện và mục tiêu của mỗi người.

Thay vì chỉ tập trung vào việc phải có việc làm trước khi tốt nghiệp, sinh viên cần chủ động tìm hiểu thị trường lao động, tích lũy kinh nghiệm, hoàn thiện kỹ năng và xác định những công việc phù hợp với khả năng. Với những người chưa tìm được hướng đi rõ ràng, việc dành thời gian đánh giá lại năng lực, tìm hiểu các lựa chọn nghề nghiệp hoặc tiếp tục học tập cũng là những phương án cần được cân nhắc.