(Sóng trẻ) - Từng là “điểm nóng” săn bắt động vật hoang dã, Vườn quốc gia Vũ Quang nhiều năm liền bị bẫy thú giăng kín, gây tổn hại nghiêm trọng đến hệ sinh thái và công tác bảo vệ rừng.

“Nó mất một chân trong chuyến tuần tra năm 2018, mắc bẫy thợ săn”, xoa đầu Tít, anh Trần Ngọc Sơn, cán bộ đội bảo vệ rừng, vườn quốc gia Vũ Quang nói. Thấy đoàn xe từ rừng về trạm, chú chó vẫy đuôi, khập khiễng chạy tới, ra vẻ chào đón.

Tít từng là “đồng đội” của các cán bộ kiểm lâm, bảo vệ rừng trong những đêm tuần tra. Chú chó quen địa hình trơn trượt, lội suối và cả những nguy hiểm rình rập chốn “rừng thiêng nước độc”. Một lần không may sa bẫy, vết thương hoại tử buộc Tít phải cắt bỏ một chân, “nghỉ hưu sớm”. Từ đó, chú chó ở lại trạm, lặng lẽ đồng hành cùng các cán bộ nơi đây.

Vết thương của Tít là một trong những di chứng còn sót lại của một thời quá khứ, khi ấy, vườn Quốc gia Vũ Quang là “điểm nóng” săn bắt động vật hoang dã trái phép. Bẫy thú giăng khắp rừng, gây tổn hại cho cả muông thú lẫn lực lượng bảo vệ rừng, làm suy giảm nghiêm trọng sự đa dạng sinh học nơi đây. 

Theo đại diện Vườn quốc gia Vũ Quang, thông thường khi giăng bẫy, thợ săn dựng lán và sống dài ngày trong rừng để chờ thành quả. Khi những loài có giá trị thương mại cao bị dính bẫy, họ bắt rồi ngụy trang đưa ra khỏi rừng để bán. Khi thợ săn rút ra khỏi rừng, những chiếc bẫy này vẫn tồn tại và những con thú khác đi ngang qua lại tiếp tục dính rồi chết rục trên bẫy. Không chỉ Tít, đã có nhiều loài thú rừng chết vì bẫy, cán bộ đôi khi phải đối mặt nguy cơ bị thương nếu vô tình dẫm trúng.

Vườn Quốc gia Vũ Quang được thành lập năm 2002, có diện tích hơn 55.000 ha, cách trung tâm TP Hà Tĩnh 60km về phía tây bắc, thuộc địa bàn ba xã: Vũ Quang, Hương Sơn, Hương Khê. Đây là nơi sinh sống của nhiều loài sinh vật đặc hữu chỉ có ở Việt Nam, trong đó có loài mang quý hiếm Vũ Quang, nằm trong Sách đỏ Việt Nam và phụ lục Công ước Cites, là vùng sinh thái có mức độ ưu tiên toàn cầu, được xác định là rất quan trọng trong việc bảo tồn đa dạng sinh học của Việt Nam và thế giới.

Theo số liệu từ Ban Quản lý Dự án hỗ trợ kỹ thuật “Quản lý rừng bền vững và bảo tồn đa dạng sinh học” (VFBC) năm 2023-2024, ghi nhận khoảng 232 bẫy từng loại, phá bỏ 2-6 lán trại trong phạm vi rừng.

Không chỉ Vũ Quang, trên phạm vi cả nước, nạn săn bắt động vật hoang dã trái phép vẫn âm thầm diễn ra ở nhiều nơi, gây suy giảm đa dạng sinh học, phá vỡ cân bằng sinh thái và đặt ra những thách thức lâu dài cho công tác bảo tồn thiên nhiên tại Việt Nam. Báo cáo Snaring Crisis in Southeast Asia của WWF và Viện Leibniz kết luận mật độ bẫy dây trong các rừng đặc dụng ở mức cao “khủng khiếp”. Ước tính có khoảng 12 triệu bẫy dây trong các vùng rừng của Lào, Campuchia, Việt Nam. 

Trong năm 2024 và nửa đầu 2025, Trung tâm Giáo dục Thiên nhiên (ENV) đã ghi nhận hơn 3.500 vụ việc vi phạm về động vật hoang dã trên không gian mạng, tập trung chủ yếu trên Facebook, Zalo và TikTok. Các loài bị rao bán nhiều nhất là rùa (chiếm 60%), sau đó là các sản phẩm từ ngà voi và sừng tê giác. Tỷ lệ các vụ án về động vật hoang dã được đưa ra xét xử hình sự tại Việt Nam đã tăng lên 92% trong năm 2024 (so với mức 85% năm 2020), với mức án tù trung bình cho các tội danh nghiêm trọng là 4,5 năm.

Theo ENV, nuôi nhốt động vật hoang dã làm thú cảnh vẫn xuất hiện ở nhiều địa phương, các nơi như nhà riêng, nhà hàng, quán cà phê nhằm thu hút sự chú ý, phục vụ nhu cầu giải trí, làm thú cưng. Chỉ trong tháng 3/2021, 21 cá thể khỉ được cơ quan chức năng cứu hộ khi chúng đang bị nuôi nhốt làm thú cảnh tại nhà riêng, chùa và các nhà hàng. 

Giai đoạn 2023-2025, lực lượng kiểm lâm tại Vườn quốc gia Cát Tiên đã phát hiện 166 vụ vi phạm với 227 đối tượng, thu giữ 10-15 khẩu súng mỗi năm; tháo gỡ 3.000-4.000 chiếc bẫy.

Theo báo cáo của Chương trình Phát triển Liên Hợp Quốc (UNDP), Việt Nam hiện đứng thứ 16 trong số các quốc gia có đa dạng sinh học cao nhất thế giới. Song, tình trạng suy thoái đang ở mức báo động. Với khoảng 21% loài thú, 6,4% loài chim, 16,7% loài bò sát và 23% loài lưỡng cư bị đe dọa. 

Giáo sư môi trường Stephen Nash từng nhận định trên The New York Times năm 2019 chỉ ra các Vườn Quốc Gia và những khu vực tự nhiên khác hiện đang đối mặt với “hội chứng rừng trống” (chỉ những khu rừng nhìn từ bên ngoài có vẻ nguyên vẹn nhưng thực tế lại không có hệ động vật và thực vật cần thiết cho sự cân bằng sinh thái của chúng. Thoạt nhìn, nó có thể trông giống như một khu rừng khỏe mạnh nhưng trên thực tế, nó đã mất đi phần lớn sự đa dạng sinh học. Kiểu tuyệt chủng này còn được gọi là tuyệt chủng thầm lặng, rất khó phát hiện cho đến khi thiệt hại không thể khắc phục được). 

Tình trạng săn bắt động vật hoang dã tràn lan cùng nạn đốt phá rừng đã làm suy thoái nghiêm trọng môi trường sống tự nhiên. Khi sinh cảnh bị thu hẹp và xáo trộn, nhiều loài động vật buộc phải thay đổi tập tính, trở nên hung hãn hơn, kéo theo những hệ lụy trực tiếp cho con người như voi rừng tấn công, lợn rừng phá hoại hoa màu, hay chuột, châu chấu bùng phát gây thiệt hại mùa màng ở nhiều địa phương.

Những hệ lụy ấy hiện diện rõ ràng trong đời sống. Tháng 4/2025, bệnh viện Đa khoa tỉnh Điện Biên thông tin tiếp nhận trường hợp bệnh nhân cấp cứu do bị gấu rừng tấn công khi đang bắt dúi trong rừng. Bệnh nhân được chẩn đoán đa vết thương phức tạp khuyết hổng tổ chức vùng hàm mặt, quanh hốc mắt, mũi, gãy khuyết hổng hàm trên, gãy gò má cung tiếp trái, gãy hở đầu dưới xương quay trái.

Không chỉ vậy, việc tiêu thụ thực phẩm và các sản phẩm có nguồn gốc từ động vật hoang dã còn tiềm ẩn nguy cơ lớn đối với sức khỏe cộng đồng. Theo tổ chức Y tế Thế giới (WHO), khoảng 70% các bệnh truyền nhiễm xuất hiện trong 50 năm qua có liên quan đến động vật hoang dã. Việc tiếp xúc trực tiếp với các loài này tạo điều kiện cho virus lây sang người, dẫn đến sự bùng phát của nhiều dịch bệnh nguy hiểm như HIV/AIDS, cúm gia cầm, cúm lợn, SARS, Ebola hay MERS. Đại dịch Covid-19, với những tác động sâu rộng trên phạm vi toàn cầu, cũng được cho là có nguồn lây ban đầu từ động vật hoang dã.

Trước những thực trạng đáng báo động, các đơn vị bảo vệ rừng nói chung và Vườn Quốc gia Vũ Quang nói riêng đã có những nỗ lực nhất định. Tại Đồng Nai, Vườn quốc gia Cát Tiên bảo vệ nghiêm ngặt diện tích rừng tự nhiên, đồng thời phối hợp với các tổ chức trong và ngoài nước trồng phục hồi hàng trăm ha rừng, nghiên cứu đa dạng sinh học và xây dựng cơ sở dữ liệu tài nguyên rừng phục vụ công tác bảo tồn. Thông qua các dự án hợp tác quốc tế như VFBC do USAID tài trợ và dự án AFoCO của Chính phủ Hàn Quốc, Cát Tiên triển khai đồng bộ các giải pháp từ quản lý, giám sát hệ sinh thái đến cải thiện sinh kế cho cộng đồng vùng đệm. Các chương trình bảo tồn tại Vườn quốc gia Cúc Phương đều mang tầm khu vực và thế giới như bảo tồn linh trưởng nguy cấp, quý hiếm, bảo tồn các loài rùa cạn và rùa nước ngọt hay các loài thú ăn thịt và tê tê. 

Theo báo cáo tại Vũ Quang, trong những năm gần đây số vụ vi phạm bảo vệ động vật hoang dã và khai thác rừng hầu như không còn. “Hiện Vũ Quang chưa ghi nhận vụ vi phạm nào. Tuy nhiên, chúng tôi không chủ quan, bởi trong rừng vẫn có thể sót lại bẫy cũ từ trước. Do vậy, lực lượng bảo vệ rừng vẫn duy trì tuần tra, kiểm tra, hễ phát hiện có bẫy là tiến hành tháo gỡ ngay”, ông Thái Cảnh Toàn, phó giám đốc Vườn quốc gia Vũ Quang cho biết.  

Cuộc chiến bảo vệ thú rừng vẫn tiếp diễn, chưa bao giờ ngơi nghỉ. Trong những chuyến tuần tra, hình ảnh Tít khập khiễng chạy quanh trạm và những con vật mất mạng vì bẫy vẫn là ký ức ám ảnh với nhiều cán bộ tại Vườn quốc gia Vũ Quang, nhắc nhở họ làm tốt nhiệm vụ. 

Xem chi tiết bài viết tại https://preview.shorthand.com/kkfT25ufrSW4fqLw