Triển lãm "Tổ nghề và danh Nho nước Việt": Di sản nghề truyền thống qua góc nhìn đương đại

(Sóng trẻ) - Triển lãm “Tổ nghề và danh Nho nước Việt” tại Văn Miếu - Quốc Tử Giám giới thiệu những đóng góp của các bậc khoa bảng đối với nghề thủ công Việt Nam. Qua chín cụm trưng bày kết hợp tư liệu lịch sử và nghệ thuật đương đại, sự kiện mang đến cách tiếp cận gần gũi hơn với di sản.

Từ khoa bảng đến những nghề thủ công

Khai mạc chiều 9/11, triển lãm do Trung tâm Hoạt động Văn hóa Khoa học Văn Miếu - Quốc Tử Giám tổ chức, hướng tới kỷ niệm 950 năm thành lập Quốc Tử Giám (1076 - 2026). Đây cũng là hoạt động mở đầu Lễ hội Thiết kế sáng tạo Hà Nội 2026.

Bên cạnh thành tích khoa cử, triển lãm tập trung vào vai trò của các nhà khoa bảng trong việc truyền dạy kỹ thuật sản xuất và phát triển sinh kế cộng đồng. Tám vị tiến sĩ có tên trên bia Tiến sĩ tại Văn Miếu - Quốc Tử Giám, được nhân dân suy tôn là tổ nghề, trở thành nhân vật trung tâm của không gian trưng bày.

Trong đó có Lương Như Hộc gắn với nghề in mộc bản, Phạm Đôn Lễ với nghề dệt chiếu, Trần Lư với nghề sơn ta, Nguyễn Quang Tán với nghề ép dầu. Những tên tuổi khác gồm Phùng Khắc Khoan với nghề dệt lượt, Lê Công Hành với nghề thêu, Nguyễn Thời Trung với nghề thuộc da, đóng giày và Nguyễn Chính với nghề dát thiếc. Triển lãm còn giới thiệu Đặng Huy Trứ, nhà Nho có đóng góp quan trọng trong việc đặt nền móng cho nghề nhiếp ảnh Việt Nam.

Di sản được kể bằng chất liệu đương đại

Dưới sự giám tuyển của nghệ sĩ Nguyễn Thế Sơn, chín cụm nội dung không chỉ sử dụng tư liệu giới thiệu nhân vật mà còn kết hợp tác phẩm của nghệ nhân làng nghề, họa sĩ và nghệ sĩ đương đại. Mỗi nghề được thể hiện qua những chất liệu riêng, từ khắc gỗ, dệt, thêu đến sơn mài, điêu khắc và nhiếp ảnh.

Ở cụm nghề in mộc bản, câu chuyện về tiến sĩ Lương Như Hộc được tái hiện qua các tác phẩm khắc gỗ và hoạt động trình diễn kỹ thuật in ấn truyền thống của nghệ nhân. Cũng tại Nhà Tiền đường, bức tranh gỗ “Vinh quy bái tổ” với 348 nhân vật, tác phẩm tái hiện hành trình khoa bảng của sĩ tử xưa, từ những ngày theo học thầy đồ, lều chõng đi thi đến khi đỗ đạt, trở về quê hương trong lễ vinh quy bái tổ. Bức tranh góp phần tôn vinh truyền thống hiếu học và đạo lý tôn sư trọng đạo của dân tộc.

Trong khi đó, nghề dệt chiếu gắn với tiến sĩ Phạm Đôn Lễ được giới thiệu qua không gian sắp đặt của họa sĩ Vũ Xuân Đông và sản phẩm từ nghệ nhân làng chiếu Nga Sơn (Thanh Hóa). Những vật liệu và kỹ thuật đan dệt quen thuộc được đưa vào trưng bày, giúp công chúng tiếp cận nghề thủ công theo cách trực quan.

Bên cạnh các sản phẩm sơn ta, tranh thêu và điêu khắc, hệ thống bia khắc mica do họa sĩ Trần Hậu Yên Thế thực hiện tạo sự liên kết xuyên suốt không gian. Hình tượng bia đá được thể hiện bằng chất liệu hiện đại, gợi nhắc nơi lưu danh các bậc khoa bảng tại Văn Miếu - Quốc Tử Giám.

Tham quan triển lãm, Nguyễn Minh Anh (22 tuổi, Hà Nội) chia sẻ: “Trước đây mình thường nghĩ đến các tiến sĩ ngày xưa qua chuyện học hành, thi đỗ, chứ ít biết họ còn gắn với những nghề quen thuộc như thêu hay làm chiếu. Mình thích cách triển lãm đặt câu chuyện lịch sử cạnh các sản phẩm thật, vì vừa có cái để đọc, vừa có cái để nhìn. Đi một vòng mình thấy những nghề truyền thống gần gũi hơn nhiều so với khi chỉ nghe tên”.

Chia sẻ tại lễ khai mạc, ông Nguyễn Văn Tú, Phó Giám đốc Trung tâm Hoạt động Văn hóa Khoa học Văn Miếu - Quốc Tử Giám, nhấn mạnh triển lãm góp phần giới thiệu giá trị của nền quốc học không chỉ trong đào tạo nhân tài mà còn qua những đóng góp thiết thực đối với đời sống nhân dân. 

Sự kiện cũng tiếp nối dự án “Chuyện Đình trong Phố”, đưa câu chuyện về các tổ nghề từ những ngôi đình trong khu phố cổ đến không gian gắn liền với truyền thống khoa bảng.

Không chỉ giới thiệu lịch sử hình thành các nghề, triển lãm còn cho thấy những chất liệu và kỹ thuật truyền thống đang được nghệ sĩ, nghệ nhân tiếp tục khai thác. Qua đó, các nghề thủ công được đặt trong mối liên hệ với thực hành sáng tạo của hiện tại, thay vì chỉ xuất hiện như dấu tích của quá khứ.

Diễn ra từ ngày 9/11 đến hết ngày 5/12/2026 tại Nhà Tiền đường, khu Thái Học, Di tích quốc gia đặc biệt Văn Miếu - Quốc Tử Giám, triển lãm mở ra không gian để công chúng khám phá những câu chuyện lịch sử, văn hóa và dấu ấn sáng tạo được lưu truyền qua nhiều thế hệ.