Được UNESCO ghi danh là Di sản văn hóa phi vật thể cần bảo vệ khẩn cấp, ca trù không chỉ đại diện cho đỉnh cao nghệ thuật thính phòng cổ điển Việt Nam mà còn là bài toán trăn trở về sự kế thừa. Tại làng cổ Ngãi Cầu (xã An Khánh, Hà Nội), Nghệ nhân Nhân dân (NNND) Bùi Thế Kiên (76 tuổi, Chủ nhiệm CLB Ca trù Ngãi Cầu) là một trong những bậc lão thành tiêu biểu dành trọn đời người để đi tìm lời giải cho bài toán ấy. 

Từ việc tự tay đóng cây đàn đáy đầu tiên năm 1993 cho đến những lớp học miễn phí miệt mài trao truyền cho thế hệ trẻ, ông đã âm thầm giữ nhịp phách cổ, góp phần đưa di sản bước qua giai đoạn “báo động khẩn cấp” để tiếp tục trường tồn cùng thời gian.

NNND Bùi Thế Kiên: Tôi bắt đầu tiếp xúc với ca trù từ năm 1989, xuất phát từ chính niềm đam mê của mình. Năm 1967, tôi tham gia phục vụ trong quân đội, dùng tiếng đàn, tiếng hát để động viên tinh thần chiến sĩ trong những năm tháng chiến tranh. Thời điểm ấy, tôi học và chơi nhạc cụ dân tộc theo phong trào “tiếng hát át tiếng bom”, nhưng chưa có cơ hội tiếp xúc với ca trù.

Đến cuối những năm 1980, khi nhiều loại hình văn hóa truyền thống dần được khôi phục, tôi mới có dịp tìm hiểu sâu hơn về ca trù. Càng nghe, càng tìm hiểu, tôi càng thấy cuốn hút bởi nét riêng của loại hình nghệ thuật này. Từ đó, tôi bắt đầu học và gắn bó với ca trù cho đến hôm nay.

NNND Bùi Thế Kiên: Thời kỳ trước năm 1989, ca trù từng bị định kiến và hạn chế biểu diễn nên rất ít người biết tới. Để theo đuổi bộ môn này bắt buộc người học phải có năng khiếu và sự đam mê thực sự. Nếu không có năng khiếu thì khó có thể đi đường dài với dòng nhạc truyền thống này.

Trong một lần đi biểu diễn và được xem Nghệ nhân Nhân dân Phó Đình Kỳ đàn, tôi nghe, cảm nhận và thấy quá đỗi tinh hay nên quyết định xin cụ truyền nghề. Sau đó, tôi bắt đầu tìm hiểu kỹ hơn về ca trù và càng tìm hiểu càng thấy đây là một loại hình nghệ thuật rất sâu sắc. Ca trù có nét riêng từ lời thơ, tiếng hát đến tiếng đàn, nhịp phách, đòi hỏi người học phải thực sự hiểu và dành nhiều thời gian rèn luyện.

NNND Bùi Thế Kiên: Theo sử sách, ca trù có lịch sử hơn 1000 năm từ thời nhà Đinh với cây đàn Đinh Lễ và tiếng hát của cô Phạm Thị Ái Hoa. Ca trù hình thành ở làng Ngãi Cầu gắn liền với tục hát cửa đình, hát thờ mỗi dịp Tết đến xuân về. Nhờ vậy, ca trù được duy trì liên tục qua nhiều thế hệ.

Trải qua những thăng trầm của lịch sử và gần nửa thế kỷ vắng bóng do chiến tranh, đến năm 1990, khi phong trào khôi phục văn hóa truyền thống được nhen nhóm, chúng tôi lại cùng nhau gây dựng lại đội ngũ. Từ đó đến nay, chúng tôi vẫn duy trì sinh hoạt, vừa hát phục vụ tế lễ thần thánh, vừa mang lời ca tiếng phách đi mừng thọ, khao thọ và phục vụ nhân dân trong các dịp lễ hội lớn nhỏ.

NNND Bùi Thế Kiên: Trong đời sống dân gian, ca trù có rất nhiều tên gọi tùy theo từng vùng miền và không gian diễn xướng như ả đào, hát nhà trò, hát nhà tớ... Mỗi cái tên đều mang trong mình một dấu ấn lịch sử riêng biệt, phản ánh sinh động không gian văn hóa mà loại hình này từng đi qua. 

NNND Bùi Thế Kiên: Ca trù không giống với các loại hình nghệ thuật dân gian khác như hát chèo hay quan họ vốn dễ bắt nhịp. Đây là dòng âm nhạc thính phòng bác học đòi hỏi tính chuẩn mực rất cao. 

Ca trù có nét riêng và cũng rất khó, cái khó trước hết nằm ở cách phối hợp giữa người hát và người đàn. Người hát và người đàn phải cùng nhau học theo một lối gọi là lối ca đàn. Đàn vào như thế nào, hát như thế nào, phách đánh ra sao, tất cả đều phải ăn với nhau. Ngày xưa ca trù không có những nhịp 2/4, 4/4 cố định như nhiều loại hình âm nhạc khác mà chủ yếu điều khiển bằng tay phách.

Người đào nương phải hát theo đúng lối ca đàn, còn kép đàn và quan viên cũng phải nắm được bài ca đàn để phối hợp với người hát. Ca đàn tạo nên một giai điệu và nhịp điệu chung, người hát phải nằm trong khuôn khổ ấy chứ không thể hát tùy ý. Khi đã thuộc ca đàn rồi mới có thể đi vào từng nề lối, bởi mỗi nề lối lại có cách thể hiện, hơi hát và cách truyền riêng.

Trong ca trù còn có những cung như cung Nam, cung Bắc, cung Huỳnh, cung Pha. Vì thế, người học bắt buộc phải nắm được cách đánh phách. Phách phải ăn với đàn, đàn phải ăn với phách, còn trống chầu cũng phải phối hợp với hai yếu tố đó.

Người hát vào câu như thế nào thì tiếng đàn phải theo được, phách phải đánh đúng vào chỗ, còn trống chầu thường đánh để kết thúc câu hát. Các bộ phận phải phối hợp chính xác với nhau thì mới giữ được cái nếp cổ của ca trù.

Đó cũng là lý do ca trù khó học và khó rèn luyện. Nếu không học bài bản, không tập luyện thường xuyên thì rất khó làm được. Đây tạo nên điểm khác biệt so với một số loại hình như quan họ hay chèo, bởi ca trù có cách điều khiển nhịp và phối hợp giữa tiếng hát, tiếng đàn, tiếng phách rất riêng.

NNND Bùi Thế Kiên: Những năm đầu thập niên 1990, khi ca trù bắt đầu được khôi phục, muốn tìm một cây đàn đáy để tập luyện rất khó. Sau nhiều năm ca trù bị gián đoạn, nhạc cụ trong dân gian hầu như không còn nên tôi phải đi tìm từng nơi. 

May mắn, tôi tìm được một cây đàn cũ của một cụ cao niên, để trên gác bếp và đã hư hỏng khá nhiều. Tôi xin hạ cây đàn xuống, rồi nghiên cứu từng phần, từ kích thước, cấu tạo đến cách làm để lấy đó làm mẫu. Vì am hiểu nhạc cụ nên khi có mẫu đàn trong tay, tôi tự mày mò để làm lại. Đến năm 1993, tôi đóng được cây đàn đáy đầu tiên cho mình.

NNND Bùi Thế Kiên: Làng Ngãi Cầu chúng tôi tự hào có mối gắn bó với nhiều tên tuổi lớn của nền ca trù nước nhà như Nghệ nhân Nhân dân Phó Thị Kim Đức hay cố nghệ nhân Nguyễn Thị Chúc. Nhìn lại chặng đường dài ấy, những chiếc đàn tự đóng chính là nền móng đầu tiên để chúng tôi giữ lại sân khấu cho giáo phường đến tận ngày hôm nay. 

NNND Bùi Thế Kiên: Ca trù có những đặc thù riêng nên phạm vi biểu diễn chưa thực sự rộng rãi, chủ yếu diễn ra trong một số không gian và khuôn khổ nhất định. Trước đây, loại hình nghệ thuật này từng có những nhà hát, không gian biểu diễn riêng, nhưng hiện nay những địa điểm như vậy không còn phổ biến.

Nếu đưa ca trù vào không gian không phù hợp, việc thưởng thức của công chúng cũng gặp nhiều hạn chế. Đây là loại hình nhạc thính phòng có quy mô biểu diễn nhỏ, đòi hỏi sự tập trung và điều kiện thưởng thức nhất định. Vì vậy, việc tìm kiếm địa điểm phù hợp để tổ chức biểu diễn vẫn là một trong những khó khăn của các câu lạc bộ hiện nay.

NNND Bùi Thế Kiên: Hiện nay, trong quá trình hoạt động, câu lạc bộ cũng nhận được sự quan tâm, tạo điều kiện từ chính quyền địa phương. Mỗi khi có đại hội, lễ kỷ niệm hoặc hội diễn do tỉnh, xã tổ chức, chúng tôi đều được mời tham gia biểu diễn. 

Đây là cơ hội để ca trù xuất hiện trước công chúng nhiều hơn, qua đó giúp người dân biết đến và hiểu hơn về loại hình nghệ thuật này. Nếu chỉ duy trì hoạt động trong phạm vi câu lạc bộ mà thiếu những dịp biểu diễn, giao lưu thì việc tuyên truyền, quảng bá ca trù sẽ khó đạt hiệu quả.

Tại xã chúng tôi, chính quyền cũng vừa tổ chức một lớp truyền dạy với hơn 20 học viên tham gia. Hoạt động này tạo điều kiện thuận lợi để nhiều người có cơ hội tiếp cận, tìm hiểu và từng bước học loại hình nghệ thuật truyền thống này.

NNND Bùi Thế Kiên: Sau khi được UNESCO ghi danh là di sản văn hóa phi vật thể cần bảo vệ khẩn cấp, ca trù ngày càng nhận được sự quan tâm của công chúng. Nhiều người dần hiểu hơn về giá trị của loại hình nghệ thuật này, số lượng người tìm đến tìm hiểu và tham gia sinh hoạt tại các câu lạc bộ cũng có những chuyển biến tích cực.

Tôi nhận thấy thế hệ trẻ hiện nay đã có thêm cơ hội tiếp xúc với ca trù. Một số bạn trẻ chủ động tìm hiểu, học hát, học đàn và tham gia các hoạt động của câu lạc bộ. Đây là tín hiệu đáng mừng, bởi muốn di sản được tiếp nối, trước hết cần giúp thế hệ sau biết đến và hiểu được giá trị của loại hình nghệ thuật này.

NNND Bùi Thế Kiên: Phải thẳng thắn nhìn nhận rằng ca trù là loại hình nhạc thính phòng kén không gian thưởng thức, đòi hỏi người nghe lẫn người học phải tĩnh tâm, sâu lắng chứ không thể ào ào theo thị hiếu âm nhạc mới. Quá trình học tập lại vô cùng công phu, đòi hỏi phải có đủ bộ gồm đào, kép và quan viên.  

Nhiều cháu sau một thời gian học tập phải đi làm, lập gia đình hoặc dành thời gian cho công việc mưu sinh, khiến lực lượng tham gia câu lạc bộ thường xuyên bị phân tán. Tuy nhiên, mỗi dịp Tết hoặc khi câu lạc bộ có hoạt động họ vẫn trở về tham gia. Điều đó cho thấy tình yêu và sự quan tâm dành cho ca trù vẫn còn trong trái tim của các bạn, dù việc duy trì sự gắn bó thường xuyên phụ thuộc vào điều kiện và hoàn cảnh của mỗi người.

NNND Bùi Thế Kiên: Để giữ nghề, chúng tôi không chờ đợi người tìm đến mà chủ động vươn ra cộng đồng. Câu lạc bộ luôn mở rộng cửa, sẵn sàng truyền dạy hoàn toàn miễn phí cho bất kỳ ai có lòng đam mê thực sự, dù lớp học chỉ có một học viên chúng tôi vẫn tận tình chỉ bảo. 

Bên cạnh đó, chúng tôi cũng linh hoạt đưa ca trù vào biểu diễn giao lưu tại các trường học, từ bậc mầm non cho đến đại học. Muốn di sản có người tiếp nối, trước hết phải gieo vào lòng các em hạt giống yêu thương, để các em biết, rồi thấu hiểu và gắn bó. 

Ngoài ra, việc tích cực tham gia các hội diễn, kết hợp cùng sự chung tay của các ban ngành, đoàn thể địa phương trong việc tuyên truyền, tạo dựng không gian biểu diễn chính là chìa khóa để tiếng phách ca trù không bị chìm khuất. Nếu chỉ dựa vào sức của riêng câu lạc bộ thì chúng tôi chỉ đem được tiếng hát góp mặt trong vài dịp lễ hội, kỷ niệm ngắn ngủi.

Ca trù rất cần những sân chơi thường xuyên và sự tiếp sức bền bỉ từ cộng đồng để giữ lấy mạch sống. Lớp nghệ nhân cao tuổi chúng tôi có thể làm nòng cốt, giữ lửa và truyền lại chiếc phách gốc, còn tương lai của di sản hoàn toàn đặt trọn vào đôi vai của thế hệ trẻ mai sau.

NNND Bùi Thế Kiên: Nhớ lại thời điểm trước đây, UNESCO xếp ca trù vào danh sách di sản văn hóa phi vật thể cần bảo vệ khẩn cấp, anh em nghệ nhân chúng tôi mang nặng nỗi âu lo. Nhưng đến nay, nhờ sự quan tâm của chính quyền các cấp, sự vào cuộc của các cơ quan truyền thông và đặc biệt là sự dấn thân đầy nhiệt huyết của thế hệ trẻ, tình trạng “báo động khẩn cấp” ấy đang dần được tháo gỡ.

Nhiều gương mặt đào lương trẻ của câu lạc bộ đã trưởng thành và giành giải cao tại các cuộc thi toàn quốc. Tôi luôn mong mỏi và chủ động đi tìm những giọng hát trẻ mới. Chỉ cần ngọn lửa đam mê tiếp tục được thắp sáng và truyền đời này sang đời khác, tôi tin chắc rằng tiếng phách ca trù sẽ không bao giờ mai một mà vẫn mãi trường tồn cùng nhịp sống đương đại.

Xin chân thành cảm ơn những chia sẻ quý báu đến từ Nghệ nhân Nhân dân Bùi Thế Kiên!