(Sóng trẻ) - Vietnam's Autism Projects (VAPs), mô hình kinh tế đổi mới sáng tạo dành cho người tự kỷ tại Việt Nam, được xây dựng với tổ hợp: nhà hàng, siêu thị, hiệu sách,... Đặc biệt hơn cả, những người trực tiếp phục vụ khách hàng và vận hành các công việc thường nhật chính là những người tự kỷ.

“Đông khách” vốn là tín hiệu đáng mừng cho mọi cửa hàng hay bất kỳ mô hình kinh doanh. Nhưng tại Vietnam's Autism Projects (VAPs), điều ấy lại đi kèm với một áp lực khác khi phải trả lời cho câu hỏi: “Làm thế nào để những nhân sự tự kỷ có thể thích nghi với nhịp độ công việc mà vẫn duy trì được sự ổn định vốn có?”

“Chỗ tôi thì đông khách cũng không sống được, mà không có khách cũng khó sống. Nó là một bài toán cực kỳ trái ngược so với những mô hình bên ngoài. Không có khách thì là ế ẩm và thất bại trong kinh doanh. Có khách thì có lợi nhuận. Nhưng đông khách quá thì các bạn lại không làm được”, anh Nguyễn Đức Trung - người sáng lập VAPs chia sẻ.

Ẩn mình phía sau nhịp sống hối hả của đô thị, căn nhà số 25 nằm ở ngõ 198 Thái Hà là nơi đặt trụ sở của VAPs. Nơi đây không được xây dựng để chạy theo tốc độ của một mô hình kinh doanh thông thường mà được tạo nên để người tự kỷ có thể làm việc, tạo ra giá trị và được nhìn nhận như những người lao động thực thụ

Hiện tại, VAPs đang có 9 nhân sự, các bạn được anh Nguyễn Đức Trung - Giám đốc của VAPs trực tiếp đào tạo theo hình thức 1:1 với từng bạn. Quá trình ấy không có một khuôn mẫu cố định, mà được xây dựng dựa trên khả năng, tốc độ tiếp nhận và sự phù hợp của mỗi người. Tại đây, mỗi người đều được giao một công việc phù hợp với thế mạnh của bản thân: người phụ trách phục vụ, người đảm nhận công việc bếp, pha chế, bán hàng hay quản lý thư viện... Mỗi vị trí là một mắt xích trong hoạt động chung của mô hình. Từ những công việc đang làm, các bạn từng bước xây dựng sự tự tin, khả năng độc lập và khẳng định giá trị của bản thân.

“Rất là tuyệt vời, rất là hạnh phúc” là những tính từ mô tả cảm xúc mà VAPs đã mang đến cho anh Tùng (33 tuổi), Phó Giám đốc VAPs đồng thời là một người tự kỷ đang làm việc tại đây. Khi chúng tôi tới trải nghiệm, anh đã đón tiếp chúng tôi với gương mặt rạng rỡ cùng với sự nhiệt tình và chu đáo. Đối với những điều chúng tôi không biết, anh từ tốn giải thích cho tới khi chúng tôi hiểu được. Xen giữa những câu chuyện, câu hỏi anh thường nhắc đi nhắc lại là: “Các em có cần gì không?” như một thói quen xuất phát từ sự quan tâm chân thành. 

Khi được hỏi về điều khiến anh cảm thấy ý nghĩa nhất trong công việc, anh mỉm cười chia sẻ: “Hạnh phúc nhất là được hỗ trợ thêm cho mọi người”.

Ít ai biết rằng, phía sau sự tự tin và cởi mở ngày hôm nay là một hành trình dài của sự nỗ lực. Bốn năm trước, khi mới đặt chân đến VAPs, anh Tùng gần như thu mình trước những người xung quanh. Chỉ riêng việc bắt chuyện hay giao tiếp với người lạ cũng đòi hỏi ở anh rất nhiều can đảm. 

“Anh sợ mọi người quát mắng anh, gào thét anh. Cảm giác bất an và lo lắng, bồn chồn là cảm xúc mà anh cảm thấy thường trực”.

Những ngày đầu tại VAPs đối với anh Tùng là chuỗi thời gian đầy bỡ ngỡ, áp lực và không ít lần phải tự vượt qua chính nỗi sợ của bản thân. Trước khi chính thức làm việc tại nợi đây, anh phải “mất tới ba, bốn tháng chỉ để làm quen với việc di chuyển bằng các phương tiện công cộng như xe bus hay taxi”. Với nhiều người, đó là những điều bình thường có thể học được nhanh chóng nhưng với anh Tùng mỗi chuyến đi đều là một thử thách đòi hỏi sự quyết tâm lớn.

Khi bắt đầu công việc, áp lực cũng nhanh chóng xuất hiện. Những ngày đông khách, khối lượng công việc tăng cao khiến anh nhiều lần rơi vào trạng thái căng thẳng. 

Trải qua nhiều công việc từ làm siêu thị, hiệu sách tới căn hộ tại VAP, anh đã có sự am hiểu với tất cả các dự án tại mô hình. Hiện tại anh đang giữ vai trò quản lý cấp cao đồng thời đảm nhiệm công việc quan trọng là hướng dẫn khách tham quan tất cả các dự án.

Cùng với anh Trung, anh Tùng là người chỉ dẫn từng thao tác công việc, nhắc nhở cho các bạn nhân sự tại đây cách ứng xử với khách hàng và giúp đỡ các bạn vượt qua những khó khăn mà chính anh từng trải qua trong thời gian đầu học việc. 

Trên chặng đường ấy, anh Tùng không đi một mình. Bên cạnh anh luôn có sự đồng hành của anh Nguyễn Đức Trung cùng các đồng nghiệp như Đức, Lâm - những bạn tự kỷ đang làm việc tại VAPs. Sự hỗ trợ từ những người đồng nghiệp đã giúp anh hoàn thành công việc và từng bước thích nghi với vai trò của mình.

“Cảm ơn khách hàng đã tới ạ! Vỗ tay”, tiếng chào quen thuộc vang lên mỗi khi có khách bước vào siêu thị Hạnh Phúc. Suốt buổi sáng chúng tôi có mặt tại VAPs, Nguyễn Quang Anh (2003) - nhân viên phụ trách siêu thị đã lặp lại câu nói ấy với mỗi vị khách với cùng một sự hào hứng.

Nhìn chàng trai luôn niềm nở với mọi người hôm nay, thật khó để hình dung vài năm trước, anh từng thường xuyên nổi nóng, mắng chửi người khác, thậm chí đập phá đồ đạc mỗi khi cảm thấy tổn thương hay không được thấu hiểu.

Thời điểm mới đến VAPs, Quang Anh mang trong mình rất nhiều cảm xúc tiêu cực tích tụ từ va chạm trong cuộc sống thường ngày. Sự khác biệt khiến anh gặp không ít xung đột với gia đình, bạn bè và hàng xóm. Dần dần, Quang Anh thu mình trong thế giới riêng và gần như mất kết nối với cộng đồng.

Ở trạng thái ấy, việc học một kỹ năng mới hay thích nghi với môi trường lao động đối với Quang Anh là điều không hề dễ dàng. Những khó khăn anh gặp phải không chỉ đến từ việc tự kỷ mà còn đến từ những mâu thuẫn kéo dài và cảm giác không được thấu hiểu bởi những người xung quanh.

Bởi vậy, hành trình của Quang Anh tại VAPs không bắt đầu từ những bài học nghề nghiệp mà là học cách đối diện với cảm xúc của chính mình. “Trước khi các bạn học nghề hay làm việc, điều đầu tiên chúng tôi phải làm là giúp các bạn hạnh phúc”, anh Đức Trung chia sẻ. Anh Trung dành thời gian lắng nghe những điều khiến Quang Anh buồn, những điều khiến anh tức giận và cả những băn khoăn mà trước đó ít khi có cơ hội được bộc lộ. 

Từng chút một, Quang Anh được khuyến khích nhìn lại những phản ứng của bản thân trước các tình huống trong cuộc sống. Có một câu hỏi mà anh Trung nhiều lần cùng Quang Anh suy ngẫm: “Tại sao mình mắng người khác mà người ta không tức giận?”.

Từ những cuộc đối thoại tưởng chừng đơn giản ấy, Quang Anh dần học cách nhìn nhận mọi việc từ góc độ của người khác, học cách kiểm soát cảm xúc thay vì phản ứng bằng sự nóng giận. Theo anh Trung, điều anh luôn nhắc Quang Anh là việc không phải ai cũng có thể hiểu mình ngay lập tức. Điều quan trọng hơn cả là kiên trì chứng minh sự thay đổi bằng hành động và cách sống mỗi ngày. 

Không có một bước ngoặt kỳ diệu nào xảy ra sau những cuộc trò chuyện ấy. Sự thay đổi đến rất chậm, từng chút một nhưng luôn đi cùng thấu hiểu và đồng hành.

Sau quá trình ấy, Quang Anh dần bình tĩnh hơn, học cách thích nghi với môi trường làm việc. Từ lau dọn, quét nhà đến kiểm tra tiền, quản lý đồ đạc, có những công việc phải mất nhiều tháng để thành thạo nhưng anh chưa từng bỏ cuộc. 

Trong số những công việc từng làm, anh nhớ nhất những ngày đầu làm quen với việc thanh toán tiền. Khi được hỏi khó như thế nào, Quang Anh trả lời với thái độ rất thoải mái: “Công việc khó nhưng mình vẫn biết cách vượt qua và biết cách chấp nhận khó khăn. Mình không lo lắng và mọi thứ vẫn được làm chỉn chu ạ”. Câu trả lời ngắn gọn ấy khiến chúng tôi bất ngờ. Không phải vì từ ngữ đặc biệt mà bởi phía sau đó là sự trưởng thành của một người từng phản ứng với khó khăn bằng sự tức giận. 

Ba năm rưỡi gắn bó với VAPs, những công việc thường ngày đã trở thành những niềm vui trong cuộc sống của Quang Anh. “Mình vui nhất là khi khách hàng ở lâu”, anh cười nói. Từ một người chỉ ở trong thế giới của riêng mình, nay anh lại thích được gặp gỡ khách hàng, thích những cuộc trò chuyện ngắn và đặc biệt thích nói lời cảm ơn. 

Khi kể về công việc quét dọn, anh Quang Anh tự hào chia sẻ: “Quét từ hành lang tầng một lên hành lang tầng năm, rồi mang chổi đi cất. Hết rác, không còn rác nào là chuẩn, thoải mái luôn”. Sự tự hào ấy đến từ điều rất nhỏ nhưng để có được điều quá đỗi bình thường ấy, Quang Anh đã trải qua một hành trình không hề ngắn.

Nhìn Quang Anh hôm nay, anh Trung thấy rõ nhiều thay đổi khiến anh xúc động. “Từ sáng đến giờ bạn ấy vẫn đang phục vụ khách. Bình thường Quang Anh rất yếu, dễ mệt. Chỉ làm được 2-3 tiếng thôi nhưng hôm nay cố gắng làm việc liên tục. Cả một buổi sáng từ 8 giờ đến bây giờ là gần 12 giờ”.

“Đứng thẳng người, hai chân đi khép lại”

“Tùng bảo Julia xuống chào khách”

“Em đưa đồ cho khách và nói cảm ơn”

Những lời nhắc ấy vang lên liên tục trong suốt thời gian chúng tôi ngồi tại nhà hàng Hạnh Phúc. Nhìn anh Đức Trung tất bật di chuyển giữa các khu vực để quan sát và hỗ trợ nhân viên, chúng tôi phần nào hiểu được điều anh gọi là “giúp các bạn hạnh phúc”. 

Tại VAPs, mỗi công việc đều được phân chia rõ ràng. Người đón khách, người bê đồ, người sắp xếp bàn ghế, người phụ trách quầy hàng. Những nhiệm vụ nhỏ bé đều là cơ hội để các bạn tự kỷ học cách lao động, giao tiếp và từng bước hòa nhập với xã hội. Phía sau sự vận hành ấy là một niềm tin rất đơn giản của anh Đức Trung: người tự kỷ hoàn toàn có khả năng làm việc nếu được đặt trong môi trường phù hợp. 

Niềm tin ấy cũng xuất phát từ những trăn trở của anh Đức Trung nhiều năm trước. Anh từng xây dựng chương trình nghề nghiệp về công nghệ thông tin cho người tự kỷ. Nhưng rồi lại nhận ra không phải ai cũng phù hợp với một công việc giống nhau. Có người thích ngồi hàng giờ bên máy tính. Có người lại thích di chuyển, giao tiếp và làm việc với khách hàng. Nếu chỉ có một lựa chọn nghề nghiệp, rất nhiều người sẽ bị bỏ lại phía sau. “Tôi muốn xây dựng thật nhiều mô hình kinh tế vừa và nhỏ để người tự kỷ có nhiều sự lựa chọn hơn”, anh nói.

Từ suy nghĩ ấy, VAPs ra đời và dần phát triển thành một hệ sinh thái gồm nhà hàng, siêu thị, hiệu sách, căn hộ lưu trú và nhiều mô hình dịch vụ khác. Mỗi mô hình là một cơ hội để các bạn tự kỷ tại VAPs tìm thấy công việc phù hợp với khả năng và sở thích của mình.

Điều thú vị là 8 dự án tại VAPs đều mang tên “Hạnh Phúc”. Anh Đức Trung cho biết nhiều người nghĩ cái tên ấy dành cho khách hàng. Nhưng thực tế, người anh nghĩ tới đầu tiên lại là những bạn lao động: “Người hạnh phúc đầu tiên phải là các nhân viên tự kỷ”. Khi các bạn tự kỷ cảm thấy được tôn trọng, được tin tưởng và được sống trong một môi trường tích cực, họ mới có thể phục vụ khách hàng bằng tất cả sự chân thành.

Sau hơn một thập kỷ theo đuổi hành trình ấy, điều anh mong muốn nhất vẫn không thay đổi. Đó chính là niềm tin vào chính khả năng của người tự kỷ. “Nếu không có niềm tin thì sẽ không có hành động. Tôi xây dựng dự án này vì tôi tin các bạn có thể làm được”, anh khẳng định.

Kết thúc ngày trải nghiệm chúng tôi ra về, anh Xuân Tùng, anh Quang Anh cùng các bạn nhân viên tại VAPs đứng ở cửa như thói quen. Từng bạn lần lượt bắt tay chúng tôi, nở nụ cười rạng rỡ và cũng không quên những lời chào: “Cảm ơn và hẹn mọi người lần sau lại tới ạ!”.

Với nhiều người như chúng ta, đó chỉ là một cử chỉ lịch sự thường ngày. Nhưng với Xuân Tùng - một người từng sợ sệt không dám nói chuyện hay với Quang Anh - một người từng chửi bới mọi người, đó là thành quả thay đổi của nhiều năm học cách tin tưởng, học cách bước ra khỏi thế giới riêng và học cách sống cùng cộng đồng. 

Tại VAPs, nơi được xây dựng từ sự thấu hiểu và niềm tin, những thay đổi như thế vẫn đang diễn ra mỗi ngày. Để từ những điều rất bình thường, những điều rất phi thường sẽ được tạo nên ở các bạn lao động tự kỷ.