Múa rối nước Hồng Phong trước nỗi lo thủy đình lặng sóng

(Sóng trẻ) - Từng là loại hình nghệ thuật dân gian gắn bó với đời sống sinh hoạt cộng đồng, múa rối nước Hồng Phong (xã Khúc Thừa Dụ, Hải Phòng) lưu giữ những câu chuyện về làng quê, con người và văn hóa vùng đồng bằng Bắc Bộ. Thế nhưng, khi những buổi biểu diễn ngày càng thưa vắng, thủy đình không còn thường xuyên vang tiếng trống hội, việc duy trì và trao truyền nghề đang đặt lên vai những nghệ nhân còn nặng lòng với di sản. Giữa những khoảng lặng ấy, họ vẫn miệt mài gìn giữ từng con rối, từng tích trò với mong muốn nghệ thuật truyền thống không bị đứt gãy qua các thế hệ.

Khi thủy đình thưa vắng tiếng trống

Là một trong những phường rối nước có truyền thống lâu đời tại vùng Ninh Giang cũ, phường rối nước Hồng Phong từng là điểm sinh hoạt văn hóa quen thuộc của người dân địa phương. Những dịp lễ hội, sự kiện cộng đồng hay khi có khách đến thăm làng, thủy đình lại rộn ràng tiếng trống, tiếng kèn. Các nghệ nhân, diễn viên phía sau buồng trò phối hợp nhịp nhàng, điều khiển những con rối chuyển động trên mặt nước, mang đến những màn trình diễn vừa gần gũi, vừa độc đáo.

Tuy nhiên, nhịp sống hiện đại cùng sự thay đổi trong nhu cầu thưởng thức văn hóa khiến hoạt động của phường rối không còn sôi nổi như trước. Những buổi biểu diễn từng diễn ra khá đều đặn nay dần trở nên thưa thớt. Thủy đình có những khoảng thời gian dài vắng tiếng nhạc, những con rối ít có cơ hội được xuất hiện trước công chúng.

Theo ông Tòng, việc duy trì một buổi biểu diễn không đơn giản chỉ là đưa những con rối ra sân khấu. Đằng sau đó là sự chuẩn bị của cả một tập thể, từ người điều khiển rối, người phụ trách âm nhạc đến những công đoạn kiểm tra, sửa chữa đạo cụ. Khi số lượng chương trình biểu diễn giảm, những người gắn bó với phường rối cũng ít có cơ hội thực hành, thu nhập từ hoạt động biểu diễn không ổn định, khiến việc duy trì lực lượng ngày càng khó khăn.

Đáng chú ý, sự thưa vắng của khán giả trẻ cũng là một vấn đề đáng quan tâm. Trong bối cảnh các hình thức giải trí hiện đại ngày càng đa dạng, múa rối nước không phải lúc nào cũng nằm trong lựa chọn của học sinh, sinh viên. Không ít người trẻ biết đến loại hình nghệ thuật này qua sách giáo khoa, những đoạn video trên mạng hoặc các chương trình biểu diễn trong những chuyến tham quan, nhưng chưa thực sự có cơ hội tìm hiểu sâu về quá trình hình thành và những giá trị văn hóa ẩn sau mỗi tích trò.

Bởi vậy, nếu chỉ nhìn múa rối nước qua những con rối chuyển động trên mặt nước, người xem có thể chưa cảm nhận hết sự công phu và giá trị của loại hình nghệ thuật này. Để một nhân vật rối có thể cử động, biểu cảm và phối hợp nhịp nhàng với âm nhạc, phía sau sân khấu là cả một hệ thống điều khiển phức tạp cùng kinh nghiệm được tích lũy qua nhiều năm của người nghệ nhân.

Những bàn tay không muốn nghề thất truyền

Giữa những khó khăn trong việc duy trì hoạt động và nỗi lo thiếu hụt thế hệ kế cận, những nghệ nhân gắn bó lâu năm vẫn đang âm thầm gìn giữ từng công đoạn của nghề rối nước. Với họ, mỗi con rối được hoàn thiện không chỉ phục vụ một buổi diễn mà còn là cách lưu giữ những giá trị văn hóa đã được trao truyền qua nhiều thế hệ. Trong căn nhà nhỏ, ông Đặng Văn Phú (86 tuổi), người đã có 37 năm gắn bó với công việc chế tác rối gỗ, vẫn kiên nhẫn với những công đoạn đục đẽo, tạo hình và sơn sửa từng con rối.

Từng nhát đục, đường gọt đều đòi hỏi sự tỉ mỉ. Người làm rối phải tính toán hình dáng, tỷ lệ, trọng lượng để con rối vừa có tạo hình sinh động, vừa có thể nổi và chuyển động linh hoạt trên mặt nước. Một con rối hoàn chỉnh không chỉ cần đẹp về hình thức mà còn phải phù hợp với kỹ thuật điều khiển, bảo đảm có thể thể hiện được những động tác của nhân vật trong từng tích trò.

37 năm gắn bó với nghề, ông Phú đã chứng kiến nhiều đổi thay của phường rối nước Hồng Phong. Những người từng cùng ông chế tác, biểu diễn có người đã già yếu, có người không còn tiếp tục theo nghề. Trong khi đó, lớp trẻ ngày nay có nhiều lựa chọn công việc khác ổn định hơn.

Ông Phú chia sẻ: “Không chỉ thiếu khán giả, những người trẻ trong làng hiện nay cũng không mặn mà với nghề rối nước. Bây giờ người trẻ trong làng ít ai theo nghề rối nước lắm. Công việc vất vả mà thu nhập không cao nên họ chọn đi làm nghề khác”.

Đó cũng là một trong những trở ngại lớn nhất đối với việc bảo tồn múa rối nước Hồng Phong. Bởi nghề rối không chỉ cần người biểu diễn mà còn đòi hỏi những người am hiểu về chế tác, sửa chữa đạo cụ, kỹ thuật điều khiển và âm nhạc truyền thống. Những kỹ năng ấy phần lớn được tích lũy qua quá trình thực hành lâu dài, được truyền từ người đi trước sang người đi sau. Khi lớp nghệ nhân cao tuổi dần thưa vắng mà người kế cận chưa thực sự đông đảo, nguy cơ đứt gãy trong quá trình trao truyền nghề trở thành nỗi trăn trở thường trực.

Dẫu vậy, những khó khăn ấy chưa thể khiến những người nghệ nhân nặng lòng với nghề từ bỏ niềm đam mê đã gắn bó suốt hàng chục năm. Với ông Phú, niềm vui lớn nhất không nằm ở việc tạo ra bao nhiêu con rối hay nhận được bao nhiêu tiền công, mà là khoảnh khắc những nhân vật gỗ do mình chế tác được xuất hiện trên mặt nước, chuyển động theo từng nhịp trống, tiếng nhạc. “Mỗi con rối không chỉ là đạo cụ biểu diễn mà còn chứa đựng câu chuyện về làng quê và ký ức của một thời. Làm rối vất vả nhưng vui lắm, thấy con rối nổi trên mặt nước biểu diễn là quên hết mệt. Tôi chỉ mong còn sức ngày nào thì còn làm nghề, để sau này vẫn có người tiếp nối”, ông Phú bộc bạch.

Ở tuổi 86, sức khỏe không còn cho phép ông trực tiếp điều khiển rối dưới nước như trước. Thế nhưng, người nghệ nhân vẫn chưa rời xa công việc đã gắn bó gần bốn thập kỷ. Ông tiếp tục đảm nhận vai trò hướng dẫn, chia sẻ kinh nghiệm chế tác cho những người trẻ trong phường; tuy vậy, những “học trò” được ông truyền dạy nay cũng đã bước sang tuổi ngũ tuần, khiến nỗi lo thiếu lớp trẻ tiếp nối nghề rối nước vẫn luôn thường trực. Từ cách chọn gỗ, tạo hình nhân vật đến kỹ thuật hoàn thiện con rối, những kiến thức tưởng chừng nhỏ bé ấy đều được ông Phú chắt chiu truyền lại với mong muốn nghề truyền thống không chỉ còn tồn tại trong ký ức của những người đi trước.

Để di sản không chỉ còn trong ký ức

Hiện nay, phường rối nước Hồng Phong vẫn lưu giữ nhiều tích trò cổ gắn với đời sống lao động và sinh hoạt của người dân như: Quy sóc, Cắm cờ hội, Múa rồng, Múa rắn, Bơi bắt vịt, Đấu vật, Chọi trâu, Lân vờn cầu, Múa cá, Câu ếch, Cáo vịt, Bát tiên… Không chỉ mang giá trị giải trí, mỗi tiết mục còn là một lát cắt văn hóa, phản ánh quan niệm sống, phong tục và khát vọng của người dân lao động qua nhiều thế hệ. Qua những con rối tưởng chừng vô tri, hình ảnh làng quê Bắc Bộ hiện lên với ruộng đồng, ao cá, lễ hội và những sinh hoạt đời thường. Đây cũng là chất liệu văn hóa quý giá để thế hệ trẻ tìm hiểu về lịch sử, phong tục và đời sống tinh thần của cha ông.

Ông Phạm Văn Tòng, Trưởng phường rối nước Hồng Phong cho biết, phường thường xuyên tổ chức các lớp học dành cho trẻ em trong làng, hướng dẫn kỹ thuật biểu diễn và khơi dậy niềm đam mê với nghệ thuật truyền thống. Theo ông, bảo tồn di sản không chỉ là giữ gìn những tích trò cổ mà quan trọng hơn là truyền được tình yêu nghề cho thế hệ kế cận. Đây cũng là cách để múa rối nước Hồng Phong tiếp tục được gìn giữ và phát triển trong đời sống hôm nay.

Bảo tồn một loại hình nghệ thuật truyền thống không thể chỉ trông chờ vào sự tận tụy của những nghệ nhân cao tuổi. Di sản chỉ thực sự có sức sống khi được cộng đồng đón nhận, có người thực hành và có thế hệ tiếp nối. Đối với múa rối nước Hồng Phong, điều đó càng trở nên cấp thiết khi những người am hiểu nghề ngày một lớn tuổi, còn lực lượng trẻ chưa thực sự mặn mà gắn bó.

Thủy đình có thể có những ngày lặng sóng, những con rối có thể nằm im sau mỗi buổi diễn, nhưng tình yêu nghề của những nghệ nhân vẫn đang âm thầm giữ cho di sản một nhịp sống. Và để tiếng trống rối nước không chỉ vang lên trong những dịp lễ hội hiếm hoi, mà còn tiếp tục hiện diện trong đời sống hôm nay, cần hơn nữa sự quan tâm của cộng đồng, sự đồng hành của các cơ quan văn hóa và đặc biệt là sự tiếp nối từ thế hệ trẻ.