(Sóng trẻ) - Làng Thụy Ứng (xã Thường Tín, Hà Nội) từ lâu đã nổi tiếng với nghề truyền thống làm lược sừng. Sự tỉ mỉ, khéo léo của người thợ thủ công không chỉ giúp nghề “vươn dài” với thời gian mà còn hướng đến đa dạng hóa sản phẩm trên thị trường quốc tế. 

“Hỡi cô thắt áo lưng xanh

Có về Thụy Ứng với anh thì về

Thụy Ứng có nghiệp có nghề

Có ao tắm mát có nghề lược thưa”

Theo dân gian, nghề làm lược sừng ở làng Thụy Ứng đã có bề dày lịch sử hơn 400 năm. Tương truyền, vào thế kỷ XVI dưới triều vua Lê Trung Tông, một người thợ tại làng vốn là cháu của tiến sĩ Trần Đắc, đã theo chân người chú đi sứ để học hỏi kỹ nghệ. Sau khi lĩnh hội được tinh hoa nghề nghiệp, ông trở về quê hương, truyền dạy lại cho dân làng. 

Nghề làm lược được kế thừa từ thế hệ này đến thế hệ khác. Ban đầu, lược được làm từ gỗ, về sau, người dân chuyển sang chế tác bằng sừng, hình thành nên làng nghề thủ công truyền thống. 

Ngoài ra, cùng với sự giúp đỡ, ủng hộ của các cấp, ngành và đơn vị, nghề lược sừng Thụy Ứng đã từng bước “thay da đổi thịt”. Làng nghề không chỉ bảo tồn và phát triển bản sắc văn hóa, giá trị cốt lõi, mà còn mở rộng thị trường trong nước và xuất khẩu.

Theo ông Nguyễn Việt Hùng - Chủ tịch Hội Làng nghề Lược sừng Thụy Ứng, giai đoạn 2005-2015 là thời kỳ phát triển mạnh nhất của làng nghề. Sản phẩm được mở rộng tiêu thụ tại nhiều thị trường nước ngoài lớn như châu Âu, Mỹ, Trung Quốc, Hàn Quốc và Nhật Bản.

Bên cạnh giá trị kinh tế, nghề làm lược sừng còn giữ vai trò quan trọng trong đời sống văn hóa của người dân trong làng. Thời phong kiến, nhiều thợ thủ công từng chế tác đồ trang sức phục vụ triều đình.

Đến năm 1938, dưới triều vua Bảo Đại, một số người thợ lành nghề được phong danh hiệu nghệ nhân - một vị trí tương đương chức quan trong triều thời bấy giờ. Trong đó, có 2 người được phong hàm cửu phẩm, tiêu biểu là cụ Nguyễn Văn Phòng. Hàng năm, vào ngày 15 tháng 2 và 15 tháng 8 Âm lịch, người dân Thụy Ứng tổ chức tế lễ, dâng hương để tưởng nhớ công ơn tổ nghề đã truyền dạy nghề cho dân làng. 

Đây là 2 nghi lễ riêng biệt, trong đó lễ tế tổ được tổ chức với quy mô lớn , còn lễ dâng mang tính chất giản lược hơn. Ngoài ra, đây cũng là dịp để con cháu ở xa trở về thắp hương, cầu bình an, đồng thời nhắc nhở nhau gìn giữ và phát triển nghề truyền thống của địa phương.

Hầu hết các hộ ở Thụy Ứng đều làm lược và chế tác đồ mỹ nghệ. Khoảng 80% số hộ làm nghề lược sừng, 20% làm lược gỗ, trong đó có nhiều doanh nghiệp, hợp tác xã, cơ sở sản xuất lớn.

Âm thanh ồn ã vọng ra từ những cơ sở sản xuất làm nhộn nhịp thêm đời sống yên bình của làng nghề Thụy Ứng. “Bàn tay vàng” của những người thợ lành nghề khiến ai cũng ngỡ ngàng bởi sự tỉ mỉ, chi tiết qua hơn 30 công đoạn. Mỗi công đoạn đều đòi hỏi sự khéo tay, tinh mắt và độ chính xác cao. 

Sau khi thu mua sừng trâu, người thợ phải hong khô hàng tuần, thậm chí cả tháng trời và phân loại cẩn thận trước khi tiến hành sản xuất. Trước đây, người Thụy Ứng làm mềm sừng bằng cách ủ tro. Ngày nay, cách làm ấy được thay thế bằng dầu sôi ở nhiệt độ cao. Với nhiệt độ trung bình 200 độ, sừng nguyên liệu sẽ cần từ 4 - 5 phút để nở ra sau đó lập tức được tráng bằng nước lạnh.

Tiếp theo, người thợ sử dụng máy ép thủy lực để ép phẳng sừng. Sừng ép phẳng sẽ được ắt thành những mảnh nhỏ gọi là phôi. Trên những mảnh phôi, người thợ sẽ chế tác sản phẩm với nhiều kích cỡ khác nhau. Đối với sừng bò, quy trình được thực hiện tương tự nhưng thành phẩm sẽ có màu vàng đặc trưng.

Mỗi công đoạn đều được người thợ thực hiện rất công phu. Ông Nguyễn Văn Thái - thợ lành nghề chia sẻ về kỹ thuật làm lược: “Làm sừng không đơn giản bởi không chiếc lược nào giống nhau do đó, người thợ phải tùy từng chiếc sừng mà hơ, ép, pha, cắt. Làm lược sừng sợ nhất là về mùa rét vì sừng khi ấy sẽ bị co, cắt răng lược sẽ hay bị gãy. Nếu gãy nhiều răng coi như bỏ luôn chiếc lược đó”.

Thời kỳ 2005-2015, Thụy Ứng bước vào giai đoạn hoàng kim với sự phát triển mạnh mẽ của sản phẩm thủ công, đặc biệt là lược sừng. Tuy nhiên, những năm gần đây, làng nghề bước vào những nốt trầm trong nỗ lực mở rộng thị trường. 

Anh Nguyễn Thành Chung - Quản lý xưởng lược sừng Mười Sử nhìn nhận những khó khăn làng nghề đang phải trải qua: "Một chiếc lược sừng có giá tương đương 80 chiếc lược nhựa thông thường. Đó là một nghịch lý kinh tế mà chúng tôi đang phải đối mặt”.

Sau đại dịch, tệp khách hàng nội địa chi tiêu dè dặt hơn, sức mua giảm rõ rệt, khiến hàng thủ công mỹ nghệ trở thành một món đồ “xa xỉ”. Một mặt hàng đã kén người dùng, sản phẩm nay lại càng chật vật tìm chỗ đứng trước làn sóng tiêu dùng giá rẻ. 

Mặt khác, thị trường tiềm năng của Thụy Ứng vẫn tập trung ở Trung Quốc, chiếm tới 90% lượng hàng hóa xuất khẩu. Đây vừa là niềm tự hào kiêu hãnh về truyền thống giao thương lâu đời của làng nghề, nhưng đồng thời cũng là cái “phễu” khiến đầu mối tiêu thụ của lược sừng dễ bị nghẽn lại trước những biến động quốc tế.

Không chỉ gặp khó khăn ở khâu tiêu thụ sản phẩm, nguồn nguyên liệu đầu vào cũng có những thời điểm gặp khó khăn. Khi nguồn sừng trâu trong nước bị thu hẹp, người thợ buộc phải tìm kiếm nguyên liệu từ Lào, Campuchia, thậm chí các quốc gia Châu Phi, dẫn đến sự thụ động về thời gian và chi phí, kéo theo tiến độ của đơn hàng bị ảnh hưởng. 

Đồng thời, việc đảm bảo địa điểm sản xuất và xử lý khói bụi, nước thải từ mùn sừng để bảo vệ môi trường cũng đòi hỏi nguồn kinh phí và nỗ lực cải tạo không ngừng của người dân địa phương. Đây là một gánh nặng không nhỏ, nhất là với những cơ sở sản xuất quy mô hộ gia đình. 

Thị trường biến động, đầu vào khan hiếm, đầu ra bấp bênh khiến “chữ nghề, chữ nghiệp” ngày càng chênh vênh. Giữ được nghề đã khó, giữ được chỗ đứng cho sản phẩm truyền thống trong đời sống hiện đại lại càng khó hơn.

Thay vì đong đếm số lượng sản phẩm xuất xưởng, Thụy Ứng đang “đặt cược” vào một ván bài lớn hơn. Đó là nâng tầm vị thế của làng nghề trên bản đồ thủ công thế giới. 

Theo ông Nguyễn Việt Hùng, đích đến cụ thể mà làng nghề đang hướng tới là: Gia nhập Hội Làng nghề Thủ công thế giới vào quý 3 năm 2027. Đây không phải danh hiệu đơn thuần, mà có thể chính là tấm vé thông hành để 10% thị phần tại các quốc gia lớn như Mỹ, Nhật hay Châu Âu hiện tại có thể bứt phá, giảm bớt sự lệ thuộc vào một thị trường duy nhất.

Song với đó, một hướng đi bền vững khác cũng đang được người dân địa phương, những xưởng thủ công lớn chú ý. Đó là phát triển làng nghề thành một điểm đến văn hóa. 

Du khách tới với miền đất Thụy Ứng có thể được tận tay chạm vào những thớ sừng thô ráp, học cách chà lát, trải nghiệm một số công đoạn để tạo nên một chiếc lược sừng của riêng mình. Đây là cách để Thụy Ứng mở rộng tiếng vang, đưa giá trị di sản tới gần hơn với du khách trong nước và quốc tế thông qua những trải nghiệm thực tế đầy sống động.

Để làm được điều này, nhiệt huyết của thế hệ đi trước là chưa đủ nếu thiếu đi sức trẻ và những tư duy đột phá. Ông Hùng chia sẻ, niềm hy vọng lớn của làng nghề hiện nay chính là lực lượng kế cận - những người trẻ không chỉ am hiểu truyền thống mà còn nhạy bén với hơi thở thời đại. 

Thay vì chỉ tham gia vào quy trình chế tác, các bạn trẻ tại Thụy Ứng đang chọn cách “giữ lửa” bằng những chiến dịch truyền thông sáng tạo và đưa sản phẩm lên nền tảng mạng xã hội. Dù doanh số bán ra trên thị trường trực tuyến hiện tại chưa thể gánh vác được tốc độ sản xuất, nhưng lại là một minh chứng cho thấy nghề thủ công tại đây không hề bị “hóa thạch” mà vẫn xuôi dòng qua từng thế hệ. 

Cứ như thế, “Lược sừng Thụy Ứng” với tuổi đời hơn 400 năm, từ những thớ gỗ thô sơ thuở sơ khai đến những dải sừng bóng bẩy. Khi những giá trị xưa được đặt lên "đôi cánh" của tư duy mới, hành trình nửa thiên niên kỷ của Thụy Ứng sẽ còn tiến xa hơn.