Lau bàn, phục vụ nước cho khách, pha chế đồ uống… là những công việc quen thuộc tại các quán cà phê. Nhưng ở Lá Lành, đó lại là mốc khởi đầu của chặng đường bước ra khỏi vùng an toàn và hòa nhập với cộng đồng của người tự kỷ.

Trong không gian ấm áp của Lá Lành, H.Đ (người trải nghiệm công việc tại quán) chào đón khách hàng với nụ cười tươi và câu nói thân thuộc “Lá Lành xin chào”. Nhận được đơn hàng, cậu bé ấy nhanh chóng lau rửa đồ đạc và bắt tay vào pha chế đồ uống cho khách. Từng ly nước được em cẩn thận mang ra, đặt ngay ngắn trên bàn của khách. Đó chính là công việc hàng ngày của Đ. khi tham gia hoạt động tại Lá Lành Cafe.

Nhìn đôi tay Đ. thoăn thoắt trong mỗi thao tác khi pha chế, ít ai biết được rằng, phía sau sự thành thạo ấy là những tháng ngày em phải kiên nhẫn làm quen với từng đầu việc. Từng thao tác tưởng chừng như rất đỗi quen thuộc lại chính là thành quả của quá trình Đ. học cách thích nghi, ghi nhớ và tự mình hoàn thành công việc.

Là người trực tiếp dẫn dắt, gắn bó với các bạn trong quá trình hoạt động tại quán, chị Đàm Thị Lan cho biết, mỗi bạn tự kỷ khi tham gia trải nghiệm đều có lộ trình hỗ trợ qua từng giai đoạn để các bạn dần thích nghi với hoạt động xã hội. “Trong khoảng 3 tháng đầu tiên, các bạn được hỗ trợ làm quen, thích nghi với điều kiện và môi trường tại nơi làm việc. Đến những tháng tiếp theo, sự giám sát và hỗ trợ sẽ giảm dần để các bạn tự chủ hơn trong công việc”, chị Lan nói thêm. 

Theo chia sẻ của chị Lan, Đ. hiện đang bước vào tháng thứ 5 trong lộ trình trải nghiệm tại Lá Lành. Thời gian đầu, em còn nhiều bỡ ngỡ, nhút nhát và chưa quen với giờ giấc cũng như quy trình làm việc tại quán. Chị Lan kể lại, giai đoạn đầu luôn là giai đoạn khó khăn nhất khi Đ. hay các bạn tự kỷ khác phải tập thích nghi với môi trường. “Vì thế, chúng tôi luôn cố gắng xây dựng quy trình làm việc rõ ràng, có hỗ trợ bằng hình ảnh trực quan để các bạn dễ tiếp cận với công việc”, chị Lan bộc bạch. 

Sau khi được hướng dẫn và làm quen với công việc, Đ. đã có nhiều thay đổi tích cực. Bước chân ra khỏi lớp học để làm quen với các công việc thường ngày là điều không dễ dàng đối với người tự kỷ. Nhưng hiện tại, Đ. có thể tự chủ trong công việc của mình. Em biết cách chào đón khách ghé quán, biết thực hiện và có trách nhiệm với những nhiệm vụ được giao. Đặc biệt, em còn pha chế thành thạo nhiều loại nước, một công việc đòi hỏi khả năng ghi nhớ, sự tập trung cao độ và sự phối hợp linh hoạt nhiều thao tác khi thực hành. 

Để có được sự thay đổi ấy, sự kiên trì của Đ. và sự đồng hành, hướng dẫn của chị Lan cùng các nhân viên tại quán chính là “chìa khóa” quan trọng nhất trên hành trình này. Bài học tại Lá Lành không dừng lại ở việc giúp Đ. biết pha một cốc cà phê, chuẩn bị một ly nước hay phục vụ khách hàng. Điều lớn lao hơn cả là em được học cách tự lập, chủ động giao tiếp và chịu trách nhiệm với phần việc của mình. Từ một cậu bé nhút nhát, ít nói và khó khăn khi hoà nhập với môi trường mới, Đ. giờ đây đã trở nên tự tin và yêu thích các hoạt động trải nghiệm tại Lá Lành. 

Giúp người tự kỷ hoà nhập với cuộc sống thường nhật cũng chính là mục tiêu mà Lá Lành luôn ấp ủ. “Lá Lành không cố biến các bạn trở nên hoàn toàn giống những người khác. Chúng mình hướng đến là tạo ra một môi trường phù hợp để các bạn phát huy khả năng, làm việc và được ghi nhận với những giá trị có thể đóng góp cho cộng đồng”, chị Lan nói.

Câu chuyện của Đ. cho thấy khi được trao cơ hội, người tự kỷ hoàn toàn có thể học nghề, làm việc và phát huy khả năng của mình. Thay đổi rõ nét nhất của Đ. và các bạn tham gia trải nghiệm tại Lá Lành chính là khi nụ cười và sự tự tin đã trở lại trên gương mặt của họ. Những công việc tuy không lớn nhưng lại đem đến cho các bạn cảm giác “mình có ích”, “mình có thể tạo ra giá trị cho bản thân và cho xã hội”.  

“Sau quá trình trải nghiệm, tôi thấy các bạn tự tin, vui vẻ hơn, và có ý thức với nhiệm vụ mà mình được giao. Có những thay đổi dù rất nhỏ nhưng cũng là sự tiến bộ rất đáng trân trọng”, chị Lan bày tỏ về quá trình giúp các bạn tự kỷ hình thành khả năng độc lập trong công việc.

Tại Lá Lành, sự “đặc biệt” của các học viên không đồng nghĩa với việc hạ thấp yêu cầu trong mỗi hoạt động trải nghiệm. “Đặc biệt” là bởi hành trình để Đ. hay các bạn tự kỷ tham gia tại quán sẽ mất nhiều thời gian hơn để làm quen với một lời chào, ghi nhớ quy trình làm việc hay bình tĩnh giữa không gian có nhiều người. 

Thế nhưng, sự khác biệt ấy chưa bao giờ đồng nghĩa với việc các bạn không thể học hỏi, không thể tiến bộ hay không thể làm tốt những điều phù hợp với khả năng của mình. Lời chào gửi tới mỗi vị khách là minh chứng rõ nét nhất cho những bước tiến âm thầm của các bạn trẻ tại Lá Lành.

Nghiên cứu về “Việc làm của người trưởng thành mắc rối loạn phổ tự kỷ: Tổng quan về các rào cản và yếu tố hỗ trợ”, Tạp chí về Rối loạn Phổ Tự kỷ và Rối loạn Phát triển (Journal of Autism and Developmental Disorders) chỉ ra rằng sự hỗ trợ, sự giao tiếp, môi trường linh hoạt và các điều chỉnh phù hợp có thể tạo điều kiện cho người tự kỷ tiếp cận và duy trì việc làm. Xuất phát từ trăn trở “Làm thế nào để người tự kỷ tự tin làm chủ tương lai của mình?”, các mô hình hướng nghiệp và tạo việc làm cho người tự kỷ đang được triển khai theo hướng chú trọng hơn đến khả năng của từng người và sự phù hợp của môi trường làm việc. 

Không lựa chọn đi theo hướng thiện nguyện, Lá Lành chọn cách hỗ trợ phát triển bền vững, tập trung vào khả năng làm việc của mỗi bạn. “Một công việc phù hợp có thể giúp người tự kỷ phát triển năng lực, tạo thu nhập và duy trì sự tự lập. Điều quan trọng nhất đó là chúng tôi phải kiên nhẫn và hiểu mức độ tiếp nhận của mỗi bạn. Từ đó, Lá Lành sẽ lựa chọn các phương pháp hoặc cách hỗ trợ các bạn sao cho phù hợp nhất”, chị Lan cho biết. 

Sau hơn 1 năm thực hiện mô hình cà phê hướng nghiệp cho người tự kỷ, chị Đàm Thị Lan nhận thấy rằng các bạn đều có khả năng làm việc, tuy nhiên các bạn sẽ cần một môi trường phù hợp và một người đồng hành tâm huyết ở những bước đầu. “Chúng tôi muốn tạo ra một không gian để cho các bạn trải nghiệm công việc thực tế, được chạm nghề, được thử, được sai và từng bước tìm thấy khả năng của mình, sở thích của mình”, chị Lan bày tỏ.

Khi vận hành mô hình, điều khó khăn nhất là sự cân bằng giữa mục tiêu xã hội và những yêu cầu của một mô hình kinh doanh thực tế. “Chúng tôi vừa phải đảm bảo công việc phù hợp với với các bạn học viên, với người lao động, vừa phải đảm bảo chất lượng sản phẩm và dịch vụ cho khách hàng tốt nhất”, chị Lan bày tỏ. 

Từ những khó khăn trong quá trình vận hành, câu chuyện về cơ hội việc làm cho người tự kỷ cũng đặt ra vấn đề về cách cộng đồng nhìn nhận khả năng và giá trị lao động của họ. Tự kỷ không có nghĩa họ không thể làm được những công việc bình thường, mà điều ấy cần được xem xét trên khả năng, trách nhiệm và những đóng góp trong nhiệm vụ của mình. Việc trao cơ hội việc làm cho người tự kỷ cũng là trao đi “tấm vé vàng” để họ chứng minh năng lực, từng bước hòa nhập vào đời sống cộng đồng.

Với người tự kỷ, một công việc phù hợp không chỉ mang lại thu nhập mà còn mở ra cơ hội rèn luyện kỹ năng, xây dựng sự tự tin và hoà nhập với đời sống cộng đồng. Tuy nhiên, để những cơ hội ấy trở thành việc làm bền vững, nỗ lực của cá nhân cần đi cùng sự thay đổi từ môi trường lao động và cách nhìn của xã hội. Những mô hình hướng nghiệp như Lá Lành Cafe vì thế không chỉ giúp người tự kỷ học nghề, mà còn đặt ra câu hỏi về cách cộng đồng có thể tạo thêm những không gian để mỗi người được làm việc và phát huy giá trị của mình.