Sinh ra tại Thái Bình - vùng đất có truyền thống nghệ thuật chèo, NSND Xuân Hoạch sớm đã được tiếp xúc với âm nhạc dân gian và bộc lộ niềm yêu thích với các nhạc cụ truyền thống. Từ một nghệ sĩ đàn Nguyệt, ông dần bén duyên với hát xẩm, trở thành một trong những gương mặt có nhiều đóng góp trong hành trình khôi phục và lan tỏa loại hình nghệ thuật này.

Không chỉ được biết đến với khả năng sử dụng thành thạo nhiều nhạc cụ như đàn Nguyệt, Nhị, Hồ, Bầu, Đáy, ông còn dành nhiều thời gian nghiên cứu, phục chế những nhạc cụ cổ, trong đó có cây đàn Bầu mộc truyền thống. Dù đã nghỉ hưu, NSND Xuân Hoạch vẫn tiếp tục tham gia giảng dạy, truyền dạy hát xẩm và âm nhạc dân tộc cho các thế hệ trẻ.

Phóng viên (PV): Được biết ông sinh ra trong một gia đình có truyền thống nghệ thuật. Đây có phải là cơ duyên đưa ông đến với âm nhạc dân tộc và sau này là hát xẩm?

NSND Xuân Hoạch: Gia đình tôi ngày trước cũng có hoạt động nghệ thuật chèo. Nhà có bốn anh em, trong đó ba người thường cùng nhau tham gia biểu diễn. Từ nhỏ, tôi đã được xem và dần dần yêu thích việc đánh đàn. May mắn có một chút năng khiếu nên tôi được tuyển vào trường nhạc để học tập. Tuy nhiên, cơ duyên đến với hát xẩm chỉ thực sự bắt đầu khi tôi đã học tập và làm việc tại Hà Nội. Từ nhỏ, tôi đã có dịp nghe các nghệ nhân biểu diễn hát xẩm trên tàu điện, trong đó có cụ Nguyễn Văn Nguyên, một nghệ nhân được mệnh danh là “trùm hát xẩm” của Hà Nội. Tiếng đàn Hồ cùng giọng hát của cụ đã để lại trong tôi ấn tượng sâu sắc và khơi gợi niềm yêu thích đối với nghệ thuật hát xẩm.

Sau này, khi đã học tập và công tác tại Nhà hát Ca múa nhạc Việt Nam, tôi có nhiều cơ hội tiếp cận và tham gia nhiều hơn vào các hoạt động về hát xẩm. Mọi việc đến rất tự nhiên, không phải ban đầu tôi đã xác định sẽ theo nghề hát xẩm. Có thể nói, đó là một cái duyên mà đến bây giờ tôi vẫn cảm thấy rất may mắn vì đã gặp được.

PV: Theo ông, đâu là nét đặc trưng làm nên sự khác biệt của hát xẩm so với các loại hình nghệ thuật dân gian khác

NSND Xuân Hoạch: Hát xẩm là một loại hình nghệ thuật dân gian truyền miệng, vốn gắn với những người khiếm thị. Ngày xưa, nghề hát xẩm chủ yếu dành cho những người không nhìn thấy, nhưng cũng có những người sáng mắt tham gia, thường là vợ, con, anh em trong gia đình dẫn người khiếm thị đi hành nghề. Vì vậy, có thể phân thành hai dòng là xẩm mù và xẩm sáng.

Hát xẩm cũng có những làn điệu riêng, không hoàn toàn giống với chèo, tuồng, cải lương hay quan họ. Theo những tài liệu nghiên cứu và quá trình tìm hiểu của tôi, xẩm có tám làn điệu chính. Ngoài ra, trong quá trình biểu diễn, người nghệ sĩ có thể mượn một số làn điệu của các loại hình nghệ thuật khác như câu xa mạc của chèo, tuồng hay quan họ để mở đầu hoặc kết thúc bài hát.

Nhưng theo tôi, đặc trưng nhất của hát xẩm chính là sự kết hợp giữa tiếng hát và tiếng đàn. Người hát xẩm thường vừa hát, vừa chơi một loại nhạc cụ để thể hiện bài hát. Tôi thường ví tiếng đàn và tiếng hát như một đôi tri kỷ. Khi người nghệ sĩ hát xong một câu, tiếng đàn lại cất lên, vừa giúp người hát lấy sức, vừa nhắc lại và nối tiếp tinh thần của lời ca. Đó là điều rất đặc biệt của hát xẩm.

PV: Ngoài hát xẩm, ông được nhận xét là "bậc kỳ tài trong làng cổ nhạc" với khả năng chơi thành thạo nhiều loại nhạc cụ. Theo ông, tiếng đàn góp phần tạo nên nét đặc sắc riêng của hát xẩm như thế nào?

NSND Xuân Hoạch: Tôi nghĩ sự kết hợp giữa đàn và hát trong hát xẩm tạo nên sự hòa quyện đặc biệt, bởi tiếng đàn có thể thể hiện theo cách mà người nghệ sĩ gửi gắm qua lời ca. Hai yếu tố này quyện vào nhau. Sau mỗi câu hát, tiếng đàn lại thay người nghệ sĩ nhắc lại lời ca, giống như một điệp khúc, tiếp nối tinh thần của câu hát vừa rồi.

Trong hát xẩm, người nghệ sĩ có thể sử dụng đàn Bầu, đàn Nhị, đàn Hồ hoặc bộ trống phách để thể hiện. Mỗi nhạc cụ đều có âm sắc và tiếng nói riêng. Với tôi, khi đã làm nghệ thuật thì nhạc cụ nào cũng có cái hay của nó. Tôi học đàn Nguyệt, sau đó tự tìm hiểu và chơi thêm đàn Bầu cùng nhiều nhạc cụ khác. Đến bây giờ, tôi vẫn yêu thích tất cả những nhạc cụ mình từng gắn bó.

PV: Ngoài biểu diễn, ông còn dành nhiều tâm huyết nghiên cứu và phục chế nhạc cụ truyền thống, đặc biệt là đàn Bầu mộc. Điều gì đã thôi thúc ông thực hiện công việc này và quá trình phục chế có gặp nhiều khó khăn không?

NSND Xuân Hoạch: Sau khi tham gia chương trình hát xẩm, tôi có điều kiện tiếp cận với nhiều tư liệu về các loại đàn mà những nghệ nhân ngày xưa từng sử dụng. Lúc đó, đàn Bầu đã có loại cắm điện, khuếch đại âm thanh, nhưng tôi lại muốn khôi phục tiếng đàn cổ nhất, giữ được âm thanh nguyên bản của những cây đàn ngày trước. Tôi tìm được một bức ảnh tư liệu về cây đàn Bầu cổ, sau đó tự nghiên cứu và làm theo. Tôi đi khắp Hà Nội để mua gỗ, nhờ người này người kia hỗ trợ rồi tự tìm cách làm. Thực ra, trước đó ở quê tôi chủ yếu có nghề đan tre, vót tre chứ không phải nghề làm đồ gỗ, nhưng tôi cứ tìm hiểu, hình dung cấu tạo và kích thước cây đàn qua bức ảnh rồi tự thực hiện.

Đó là công việc tôi tự mình mày mò, không có ai giao hay hướng dẫn cụ thể. Sau khi hoàn thành, cây đàn vẫn được sử dụng cho đến bây giờ và được nhiều người yêu thích. Âm lượng của đàn không quá lớn nhưng lại đạt được tinh thần cốt lõi của tiếng đàn Bầu trong hát xẩm ngày xưa. Đấy là điều khiến tôi cảm thấy mừng nhất.

PV: Trong bối cảnh âm nhạc ngày càng đa dạng với sự xuất hiện của nhiều dòng nhạc mới, ông đánh giá thế nào về sức sống của hát xẩm và âm nhạc dân tộc hiện nay? Đặc biệt, ông có nhận xét gì về việc các nghệ sĩ trẻ kết hợp chất liệu dân gian với âm nhạc hiện đại?

NSND Xuân Hoạch: Tôi cho rằng việc tiếp nhận những dòng nhạc mới, đặc biệt là âm nhạc phương Tây, là điều tất yếu trong quá trình giao lưu văn hóa. Không nên đặt ra yêu cầu thế hệ trẻ phải giữ nguyên mọi yếu tố thuộc về nghệ thuật cổ truyền, bởi mỗi người đều có quyền lựa chọn và theo đuổi dòng nhạc mình yêu thích. Việc kết hợp âm nhạc dân tộc với âm nhạc phương Tây cũng là một hướng đi đáng khuyến khích, thể hiện tinh thần sáng tạo và sự thích ứng với thời đại. Tuy nhiên, tôi mong muốn các bạn trẻ khai thác chất liệu dân gian một cách đậm nét và sâu sắc hơn trong các tác phẩm của mình.

PV: Dù đã nghỉ hưu, ông vẫn tiếp tục tham gia giảng dạy và hướng dẫn những người yêu thích nghệ thuật truyền thống. Hiện nay, ông đang duy trì những hoạt động truyền dạy hát xẩm như thế nào?

NSND Xuân Hoạch: Hiện nay, tại trung tâm luôn có một lớp truyền dạy nghệ thuật dành cho những người có nhu cầu học tập. Người lớn tuổi có, người trẻ cũng có, thậm chí có những em nhỏ mới khoảng 4-5 tuổi, chưa biết chữ nhưng vẫn được gia đình đưa đến học. Các em chủ yếu học thuộc lời hát, nhưng nếu yêu thích thì cứ tạo điều kiện để các em tiếp cận.

Trung tâm có nhiều loại hình nghệ thuật như hát văn, quan họ, xẩm, chèo. Với mảng xẩm, chúng tôi vẫn cố gắng duy trì và đào tạo liên tục cho những người yêu thích. Đấy cũng là trách nhiệm của những người đang tham gia hoạt động tại trung tâm, để các chương trình biểu diễn có thể được duy trì và những giá trị nghệ thuật truyền thống không bị mai một.

PV: Qua hành trình gắn bó với nghệ thuật dân tộc, ông muốn gửi gắm điều gì đến thế hệ nghệ sĩ trẻ cũng như những người trẻ nói chung trong việc gìn giữ và phát huy bản sắc văn hóa Việt Nam?

NSND Xuân Hoạch: Các bạn trẻ bây giờ rất thông minh, sáng tạo và có đầy đủ điều kiện để thực hiện những điều mình mong muốn. Tôi chỉ mong các bạn khi sáng tạo có thể đưa chất liệu dân gian vào tác phẩm đậm đà hơn một chút để mọi người cùng thưởng thức, chứ đừng làm quá hời hợt.

Tôi cũng rất vui khi thấy sinh viên và các bạn trẻ tìm đến những chủ đề về nghệ thuật truyền thống để viết báo, thực hiện các dự án. Việc tiếp cận thông tin, sáng tạo nội dung và giới thiệu những giá trị văn hóa đến công chúng giúp nghệ thuật dân tộc được nhiều người biết đến hơn.

PV: Xin cảm ơn NSND Xuân Hoạch đã dành thời gian chia sẻ những câu chuyện và góc nhìn về hành trình gắn bó với hát xẩm, các nhạc cụ dân tộc. Kính chúc ông luôn mạnh khỏe và tiếp tục lan tỏa tình yêu nghệ thuật truyền thống đến nhiều thế hệ!