Phòng ngừa tái sang chấn tâm lý ở nạn nhân mua bán người

(Sóng trẻ) - Trở về từ “địa ngục” buôn người, các nạn nhân thường mang theo những vết thương sâu sắc về cả thể chất lẫn tinh thần. Nếu thiếu đi sự thấu hiểu và cách tiếp cận phù hợp từ gia đình và những người làm công tác xã hội, họ rất dễ rơi vào vòng lặp tái sang chấn tâm lý. 

Hành trình trở về quê hương của các nạn nhân mua bán người thường được xem là một cái kết có hậu. Nhưng trên thực tế, đó mới chỉ là khởi đầu của một chặng đường đầy gian nan mới. Nhiều người phải đối mặt với cuộc chiến tái hòa nhập cộng đồng và phục hồi những sang chấn, khủng hoảng.

Quá trình tái hòa nhập cộng đồng của họ không dễ dàng. Đôi khi chỉ một ánh nhìn phán xét, một lời hỏi han sai cách hay một tiếng động nhỏ cũng đủ sức xé toạc vết thương chưa lành, đẩy họ vào trạng thái tái sang chấn.

Để hiểu rõ hơn về diễn biến tâm lý của họ, cũng như tìm ra phương pháp đồng hành, hỗ trợ nạn nhân phục hồi một cách an toàn và nhân văn nhất, Trang tin điện tử Sóng Trẻ đã có cuộc trao đổi chuyên sâu cùng ThS, Chuyên gia Tô Thị Hạnh - Chuyên gia đến từ tổ chức Hagar, tổ chức chuyên hỗ trợ những người trải qua mua bán người, bạo lực trên cơ sở giới và xâm hại (bao gồm bạo lực gia đình và xâm hại tình dục). 

Phóng viên (PV): Xin chào chuyên gia Tô Thị Hạnh! Thưa chuyên gia, các nạn nhân của mua bán người thường trải qua những giai đoạn sang chấn tâm lý như thế nào?

Chuyên gia Tô Thị Hạnh: Để xác định được các giai đoạn sang chấn tâm lý của họ, chúng tôi phân tích dựa trên những yếu tố sau. Yếu tố đầu tiên là tâm lý trước khi họ rời đi. Sức khỏe tinh thần của họ trước khi họ rời đi sang xứ người ra sao, những kỹ năng xã hội của họ và các nguồn lực xã hội hỗ trợ họ như thế nào. Tôi đã gặp những trường hợp mà động lực thúc đẩy cho họ rời đi là một gia đình đầy bạo lực.

Yếu tố thứ hai nằm trong quá trình họ ra nước ngoài. Trong quá trình làm việc nơi xứ người, họ phải đối mặt với các dạng bóc lột khác nhau. Với nam giới, họ thường gặp tình trạng bị bóc lột sức lao động trong thời gian dài, bị đánh đập và tra tấn triền miên một cách nặng nề. Với nữ giới, nhiều người đối mặt với nguy cơ bị xâm hại tình dục bởi nhiều người. Bên cạnh đó, họ còn đối diện với thực trạng không thể rời đi, không có giấy tờ tùy thân và mọi sinh hoạt của họ nằm trong quyền kiểm soát của người khác.

Chính vì vậy, sau khi rời khỏi nơi đó, những vấn đề tâm lý họ gặp phải thực sự rất nghiêm trọng. Họ sẽ bị rối loạn tâm lý, rối loạn căng thẳng sau sang chấn, trầm cảm, rối loạn lo âu. Việc họ gặp khó khăn tâm lý ở mức độ thể hiện ở hai yếu tố nổi bật. 

Những người có thể quay trở về mà tôi tiếp xúc có trạng thái tâm lý từ nhẹ đến nặng. Có những người sau vài tháng là đã trở nên ổn định và hòa nhập được với cuộc sống, không cần hỗ trợ về mặt tâm lý nữa mà chỉ cần hỗ trợ kinh tế hay việc làm. Nhưng cũng có người mất rất lâu để ổn định vì họ còn có những vấn đề về loạn thần, hay gặp hoang tưởng và ảo giác rất nghiêm trọng. Chỉ cần gặp âm thanh, hình ảnh, lời nói,... quen thuộc, họ ngay lập tức rơi vào trạng thái tái sang chấn tâm lý.

PV: Vậy định nghĩa tái sang chấn tâm lý có thể được hiểu cụ thể như thế nào, thưa chuyên gia?

Chuyên gia Tô Thị Hạnh: Tái sang chấn tâm lý là trạng thái mà chúng ta sống ở trong một mối quan hệ tương tác mà ở đó, nạn nhân phải đối mặt lặp đi lặp lại với cách thức giao tiếp, đối xử giống như thời điểm bản thân gặp sang chấn. Tái sang chấn tâm lý không phải là một trạng thái cố định mà là một phổ phản ứng, đi từ mức độ nhẹ khi bị kích hoạt như: căng thẳng, nóng mặt, tim đập nhanh đến những phản ứng dữ dội hơn như: hoảng sợ tột độ, tê liệt, hoặc thậm chí là phân ly, hoàn toàn mất nhận thức về không gian xung quanh.

Bạn có thể hình dung sang chấn tâm lý giống như một vết thương hở trên da. Khi da lành lặn, một tác động mạnh có thể không sao; nhưng khi vết thương chưa lành, chỉ một va chạm nhỏ cũng đủ làm vết thương sâu thêm. Tâm lý con người cũng vậy. Với những người đang mang sẵn tổn thương, họ rất nhạy cảm. Chỉ cần thêm những tác động tưởng chừng nhỏ như lời phán xét, chỉ trích, đổ lỗi, hay những hành vi tước đi quyền tự chủ của họ, đều có thể gây ra tái sang chấn hoặc tạo thành một sang chấn mới. Ngoài ra, thái độ kỳ thị, phân biệt đối xử từ gia đình, cộng đồng hay nơi làm việc cũng chính là những va chạm làm trầm trọng thêm vết thương tâm lý của họ.

Tôi từng gặp một trường hợp, một nạn nhân của nạn buôn người đang trên đường trở về nhà. Bạn ấy tạm thời ở trong một cơ sở hỗ trợ. Tại đó, có một cửa sổ có song sắt. Khi đóng lại, cánh cửa ấy phát ra tiếng kêu “kẹt, kẹt”, gợi cho họ nhớ tới căn phòng khi ở nước ngoài họ bị nhốt ở trong. Tình huống đó đã khiến họ giật nảy mình và có dấu hiệu hoảng sợ.

Hay trong tình huống họ phải kể lại câu chuyện làm họ tổn thương nhiều lần. Khi gặp các cán bộ, công an, họ phải kể câu chuyện ấy; khi gặp nhiều người thân, họ cũng bị yêu cầu kể đi kể lại câu chuyện của mình. Chính việc buộc phải lặp lại một tình huống như vậy làm hệ thần kinh, bộ nhớ và cả cơ thể của họ sống lại trạng thái đó và họ cảm thấy mất an toàn. 

PV: Dựa trên những điều vừa phân tích, bà có thể chỉ ra những biểu hiện cụ thể của tái sang chấn tâm lý đối với những nạn nhân của nạn buôn người không?

Chuyên gia Tô Thị Hạnh: Trước tiên, họ có trạng thái tâm lý nền là luôn căng thẳng, lo lắng hay trầm buồn bởi trong quá trình sống bên kia, họ không có cảm giác an toàn về cả thể chất lẫn tinh thần. Hệ thần kinh của họ luôn ở trạng thái cảnh báo, cảnh giác xem có điều gì nguy hiểm cận kề hay không để tự phòng vệ.

Trạng thái này vừa tốt nhưng cũng có cả những tác dụng phụ. Nó tốt vì giúp cho họ tự bảo vệ họ khỏi các mối nguy hiểm còn có tác dụng phụ là khiến cho họ luôn rơi vào trạng thái lo âu, căng thẳng thường xuyên. Điều này rất dễ dẫn đến các triệu chứng tâm lý như: rối loạn lo âu, trầm cảm, PTSD (rối loạn căng thẳng sau sang chấn). Với những trạng thái tâm lý nền đó, họ cũng dễ phải sống lại cảm giác ám ảnh và hồi tưởng lại những cảnh kinh hoàng đã diễn ra trong quá khứ.

Họ dễ bị gợi nhớ, kích hoạt khi gặp một tình huống bất kỳ qua một căn phòng, một đồ vật, âm thanh hay con người trông giống người từng bóc lột, mua bán mình. Khi đó, họ dễ căng thẳng hơn bình thường.

PV: Dựa vào những biểu hiện trên, làm thế nào để người thân trong gia đình các nạn nhân có thể nhận biết sớm các cái dấu hiệu đó và vào cuộc kịp thời?

Chuyên gia Tô Thị Hạnh: Để gia đình có thể nhận biết sớm và vào cuộc kịp thời, chúng ta cần quan sát dựa trên 3 trụ cột chính. Thứ nhất, về sức khỏe thể chất. Thông thường, sau khi trở về khoảng 2 tuần đến 1 tháng, nếu họ vẫn chưa thể quay lại nhịp sinh học bình thường thì gia đình cần chú ý. Các dấu hiệu dễ nhận thấy nhất là rối loạn giấc ngủ: ngủ dưới 6 tiếng, ngủ chập chờn hay tỉnh giấc trong đêm hoặc ngược lại là ngủ mê mệt cả ngày và họ hay gặp rối loạn ăn uống. Tất nhiên, gia đình nên ưu tiên đưa họ đi khám bệnh lý trước, nhưng nếu không có bệnh lý nền mà vẫn ăn ngủ kém thì đó là dấu hiệu tâm lý.

Thứ hai là gia đình nên chú ý về mặt cảm xúc của họ. Trải qua biến cố, việc họ cảm thấy căng thẳng hay buồn bã khi đối mặt với rào cản từ gia đình, cộng đồng là điều dễ hiểu. Tuy nhiên, điều cần quan sát là mức độ của cảm xúc đó. Liệu sự căng thẳng, lo âu, buồn bã đó có lớn đến mức khiến họ không muốn làm gì và không thể duy trì sinh hoạt hàng ngày hay không? Thứ ba là về hành vi và thói quen. Hãy quan sát xem họ có thể giao tiếp bình thường với người thân, con cái hay không? Họ có khả năng kết nối lại xã hội hay đi tìm việc làm, hay mọi thứ đều đang rất khó khăn?

Đặc biệt, để nhận biết họ có đang bị kích hoạt hoặc tái sang chấn hay không, hãy chú ý đến những phản ứng đột ngột và thái quá. Ví dụ, trong một bối cảnh rất bình thường, chỉ một lời nhờ vả nhẹ nhàng như nhờ lấy một món đồ, nhờ làm một việc nhỏ cũng có thể khiến họ bùng nổ giận dữ, hoặc ngược lại là suy sụp, đau khổ và thu mình im lặng. Dưới góc độ tâm lý, những phản ứng tưởng chừng bất thường, đó chính là dấu hiệu rõ nhất của việc vết thương đang bị kích hoạt lại.

PV: Với gia đình và những người xung quanh, cần làm gì để hỗ trợ người từng bị mua bán mà không vô tình khiến họ tổn thương thêm?

Chuyên gia Tô Thị Hạnh: Trước tiên, người muốn hỗ trợ cần tự ổn định trạng thái tâm lý của mình. Nếu bản thân đang quá căng thẳng, tức giận hoặc có những suy nghĩ tiêu cực về người thân, chúng ta rất dễ bộc lộ thái độ khiến họ cảm thấy mình có lỗi hoặc đáng trách.

Chẳng hạn, những câu nói như “Sao lại để bản thân rơi vào hoàn cảnh đó?”, “Sao lại ngốc nghếch như vậy?” có thể khiến người từng bị mua bán càng mặc cảm và chịu thêm áp lực. Vì thế, trước khi giúp người khác, chúng ta cần nhìn lại cách suy nghĩ và giao tiếp của chính mình.

Điều quan trọng tiếp theo là tạo ra một môi trường có sự lắng nghe, cảm thông, chấp nhận và yêu thương. Người thân không nhất thiết phải có kiến thức chuyên sâu về tâm lý mới có thể hỗ trợ. Đôi khi, việc trở thành một điểm tựa an toàn, để người đó biết rằng mình luôn có thể tìm đến khi cần, đã là nền tảng quan trọng của quá trình phục hồi.

Ngoài ra, gia đình cần quan sát những thay đổi về thể chất, cảm xúc và hành vi. Nếu những biểu hiện bất thường kéo dài, ảnh hưởng đáng kể đến sinh hoạt hoặc ngày càng nghiêm trọng, gia đình nên tìm kiếm sự hỗ trợ chuyên môn từ các dịch vụ tham vấn, trị liệu tâm lý hoặc cơ sở y tế phù hợp.

PV: Trong trường hợp người được hỗ trợ chưa sẵn sàng tiếp nhận dịch vụ chuyên môn, gia đình nên ứng xử như thế nào?

Chuyên gia Tô Thị Hạnh: Cần phân biệt giữa việc khuyến khích và ép buộc. Gia đình có thể giải thích lợi ích của việc thăm khám, đề xuất đưa họ đến cơ sở hỗ trợ nhưng đồng thời phải lắng nghe xem họ đã sẵn sàng hay chưa.

Có những hoạt động mà chúng ta cho rằng rất tốt, nhưng với người từng trải qua sang chấn, chúng có thể trở thành áp lực. Ví dụ, việc đi khám có thể đòi hỏi họ phải cởi quần áo hoặc để người khác tiếp xúc với cơ thể. Nếu chưa sẵn sàng, họ có thể cảm thấy mất an toàn.

Vì vậy, đôi khi cần chậm lại một chút, thay vì liên tục thúc giục. Nếu họ cảm thấy bị ép buộc, chính sự giúp đỡ đó có thể trở thành yếu tố kích hoạt những trải nghiệm đau thương trước đây.

Trong trường hợp người đó có những biểu hiện tâm lý nghiêm trọng, gia đình cần tìm kiếm sự hỗ trợ từ những người có chuyên môn hoặc dịch vụ đáng tin cậy. Nếu chưa thể tiếp cận dịch vụ chuyên nghiệp và tình trạng chưa ở mức nghiêm trọng, sự động viên, lắng nghe và đồng hành của người thân vẫn rất cần thiết.

Phòng ngừa tái sang chấn không có nghĩa là tránh hoàn toàn mọi cuộc trò chuyện về quá khứ hay mọi tình huống có thể khiến người từng bị mua bán nhớ lại trải nghiệm cũ. Điều quan trọng là cách chúng ta tạo ra một môi trường mà ở đó họ được tôn trọng, có quyền lựa chọn và không phải chịu thêm áp lực trong quá trình phục hồi.

PV: Đối với những người trực tiếp làm công tác tham vấn, đâu là nguyên tắc quan trọng trong những lần tiếp xúc đầu tiên?

Chuyên gia Tô Thị Hạnh: Điều đầu tiên là không vội yêu cầu họ kể lại câu chuyện đau thương. Nhiều người đã phải trải qua các cuộc phỏng vấn với cơ quan chức năng hoặc những tổ chức khác trước khi được chuyển đến cơ sở hỗ trợ. Vì vậy, họ có thể rất mệt mỏi và sợ phải nhắc lại những trải nghiệm cũ.

Trong những buổi đầu, chúng tôi thường bắt đầu bằng những câu hỏi về cuộc sống hiện tại: sức khỏe, ăn uống, giấc ngủ, những điều họ đang mong muốn hoặc nhu cầu hỗ trợ trong thời gian tới. Bên cạnh khó khăn, người tham vấn cũng cần tìm hiểu những niềm vui, điểm mạnh và nguồn lực tích cực mà họ đang có.

Chẳng hạn, có người từng trải qua nhiều lần bị đánh đập khi tìm cách trở về Việt Nam nhưng vẫn không từ bỏ ý định đoàn tụ với gia đình. Đó có thể là biểu hiện của sự kiên cường và tình yêu thương. Khi giúp họ nhận ra những sức mạnh mình đã có, chúng ta cũng đang giúp họ nhìn nhận bản thân qua những khía cạnh tích cực, thay vì chỉ tập trung vào những tổn thương.

Một nguyên tắc khác là tôn trọng tốc độ và cách thức giao tiếp mà họ cảm thấy thoải mái. Trong hỗ trợ trực tuyến, có người chưa muốn bật camera, chưa muốn nói chuyện trực tiếp mà chỉ muốn nhắn tin. Chúng tôi chấp nhận điều đó.

Sau một vài buổi trò chuyện bằng tin nhắn, khi niềm tin dần được hình thành, người tham vấn có thể đề xuất chuyển sang gọi điện hoặc gửi video hướng dẫn một số kỹ năng điều hòa cảm xúc. Tuy nhiên, nếu người được hỗ trợ chưa sẵn sàng, chúng tôi vẫn tôn trọng lựa chọn của họ. Không nên coi việc một người chưa muốn chia sẻ hoặc chưa muốn bật camera là sự thiếu hợp tác.

PV: Trong quá trình tham vấn, người hỗ trợ cần làm gì để tránh khơi lại những tổn thương cũ?

Chuyên gia Tô Thị Hạnh: Bản thân quá trình tham vấn cũng có thể trở thành yếu tố kích hoạt hoặc gây tái sang chấn nếu người thực hiện không chú ý đến cách tiếp cận. Chẳng hạn, nếu người tham vấn hỏi ngay về những trải nghiệm bị bạo lực, bóc lột khi người đó chưa sẵn sàng, cuộc trò chuyện có thể khiến họ căng thẳng và sợ hãi. Một vấn đề khác là sau khi người được hỗ trợ kể lại câu chuyện đau thương, người tham vấn kết thúc buổi làm việc mà không giúp họ ổn định cảm xúc.

Chúng tôi thường sử dụng cách tiếp cận có thể hình dung như quá trình mở và đóng một vết thương. Khi cần tìm hiểu về trải nghiệm đau thương, người tham vấn có thể mở ra những ký ức đó, nhưng sau đó phải giúp người được hỗ trợ trở về trạng thái ổn định trước khi rời khỏi buổi trò chuyện.

Một số hoạt động có thể được sử dụng là kiểm tra mức độ căng thẳng trước và sau buổi tham vấn, hướng dẫn hít thở, thư giãn cơ thể, hình dung về một nơi an toàn hoặc tập trung sự chú ý vào một đồ vật cụ thể trong căn phòng. Ví dụ, khi một người đang lo lắng, chúng tôi có thể hướng dẫn họ thực hiện bài tập vỗ cánh bướm. Người tham gia đặt hai tay lên cơ thể, nhẹ nhàng vỗ luân phiên hai bên, kết hợp nhận biết nhịp hít vào và thở ra. Họ cũng có thể thực hiện động tác tự ôm mình để cảm nhận sự ấm áp và thể hiện sự quan tâm đối với bản thân.

Tùy trạng thái của mỗi người, người tham vấn sẽ lựa chọn hoạt động phù hợp. Mục tiêu không phải khiến họ lập tức quên đi những gì đã trải qua, mà là giúp cơ thể và tâm trí dần nhận biết rằng họ đang ở trong một môi trường an toàn.

PV: Xin chân thành cảm ơn những chia sẻ của chuyên gia Tô Thị Hạnh!