(Sóng trẻ) - Giữa những đổi thay của đời sống, các nghệ nhân vẫn gìn giữ, truyền dạy, mang theo mong mỏi có người tiếp nối tiếng Then và những giá trị cha ông để lại.

Được UNESCO ghi danh vào Danh sách Di sản văn hóa phi vật thể đại diện của nhân loại, Thực hành Then của người Tày, Nùng, Thái còn góp phần kết nối các cá nhân và cộng đồng qua những biểu đạt văn hóa. Giữa những đổi thay của đời sống, các nghệ nhân vẫn bền bỉ gìn giữ, truyền dạy, mang theo mong mỏi có người tiếp nối tiếng Then và những giá trị cha ông để lại.

Một làn điệu được gìn giữ qua nhiều thế hệ không chỉ nhờ có người còn nhớ, còn hát, mà còn cần người muốn nghe, muốn học và tiếp tục trao truyền. Với Then, câu chuyện ấy nối những nghệ nhân đã dành nhiều năm gắn bó với di sản với lớp người đang tìm đến bằng cách cảm nhận của riêng mình. Giữa những thay đổi trong đời sống hiện đại, làm thế nào để tiếng hát được tiếp nối, mang theo cả những giá trị đã nuôi dưỡng nó?

Tại Thái Nguyên, mỗi khi tiếng đàn Tính ngân lên, lời Then lại kể câu chuyện của đất trời, bản làng và con người. Qua từng lời ca mộc mạc, những tâm tình, ước vọng và ký ức của bao thế hệ người Tày, Nùng lại hiện về, vấn vít quanh nếp nhà sàn, rộn rã trong những mùa lễ hội.

Giữa những nghệ nhân say mê bảo tồn và phát huy văn hóa dân tộc, Nghệ nhân Nhân Dân Hoàng Thị Hồng (Chủ nhiệm CLB hát Then, đàn Tính tỉnh Thái Nguyên) đã dành nhiều năm học hỏi và truyền lại những làn điệu quê hương này cho các thế hệ đời sau. Vuốt ve cần đàn đã gắn bó nhiều năm, bà say sưa kể về cơ duyên đến với Then: "Ngày xưa học điệu Then cổ khó lắm. Những ngón đàn đầu tiên, những nhịp phách vỡ lòng của tôi đều do một tay NSƯT Nông Văn Khang chỉ dạy. Tinh thần cống hiến của thầy chính là động lực để tôi miệt mài truyền nghề cho lớp trẻ hôm nay".

Trong ký ức của người nghệ nhân đã dành hơn nửa đời người giữ nhịp phách, Then không sinh ra từ những sân khấu rực rỡ ánh đèn. Then nảy mầm từ khói bếp vấn vít mái nhà sàn, từ hơi ấm nồng nàn của những đêm hội bản làng quây quần, nơi con người mượn lời ca để gửi gắm niềm tin vào thần linh và đất trời.

Nhưng thời gian trôi, nhịp sống số hối hả bào mòn dần những nếp sinh hoạt cũ. Không gian diễn xướng cội nguồn ấy nay dường như chỉ còn lẩn khuất trong hoài niệm. Giữa những thanh âm xô bồ của phố thị, bà đau đáu một nỗi niềm: Liệu lớp trẻ hôm nay khi cầm cây đàn Tính lên, có còn nghe thấu tiếng vọng của cội nguồn, có còn thấu cảm cái hồn cốt nguyên bản của cha ông?

Không chỉ dừng lại ở nỗ lực đơn lẻ, tâm huyết của những nghệ nhân hát Then tại Thái Nguyên đã khơi dậy một phong trào mạnh mẽ trong việc bảo tồn, gìn giữ điệu Then vùng Việt Bắc. Nhớ lại những ngày đầu gian khó gầy dựng phong trào, bác Trần Yên Bình - Phó chủ nhiệm CLB Then tỉnh Thái Nguyên tự hào chia sẻ: “Khi mới thành lập vào năm 2007, CLB chỉ vỏn vẹn 18 hội viên. Ai cũng trăn trở làm sao để tiếng hát của dân tộc mình không bị mai một, rồi quyết tâm thành lập CLB Hát Then Thái Nguyên, giờ số lượng thành viên đã cán mốc hơn 100 người”. 

Cùng đến với Then từ những sinh hoạt cộng đồng, nghệ nhân Hải Hậu (Chủ nhiệm CLB Dân ca hát Then Yên Trạch) đã có niềm đam mê với nghệ thuật dân tộc từ nhỏ. Niềm yêu thích văn hóa dân tộc đưa bà đến với bộ môn hát Then, đàn Tính tại trường Cao đẳng Văn hóa Nghệ thuật Việt Bắc. 

Quá trình học tập giúp nghệ nhân Hải Hậu tự tin hơn khi truyền đạt cho người khác. Nghệ nhân chia sẻ rằng: “Trước khi được đào tạo bài bản, tôi chủ yếu hướng dẫn theo cảm hứng, đôi lúc chưa biết diễn giải thế nào để người học dễ hiểu và làm theo. Quá trình học tập giúp tôi có thêm kỹ năng truyền dạy và tự tin hơn. Sau khi ra trường, tôi mở các lớp trực tuyến và trực tiếp, thu hút nhiều bạn trẻ tham gia. Tôi mong những việc làm nhỏ của mình có thể truyền cảm hứng và lan tỏa tình yêu nghệ thuật truyền thống đến nhiều bạn trẻ hơn”.

Câu lạc bộ Hát Then Yên Trạch hiện có 21 hội viên, người nhỏ nhất 7 tuổi, người lớn nhất 80 tuổi. Những thành viên cao tuổi vẫn nhiệt tình tham gia các buổi tập tối, có con cháu động viên và hỗ trợ. Với sự đồng hành ấy, nghệ nhân và các hội viên cùng duy trì việc tập luyện, góp phần gìn giữ và lan tỏa tiếng Then trong cộng đồng.

Theo nghệ nhân Hải Hậu, nhiều người đang gìn giữ văn hóa dân tộc ở độ tuổi trung niên, cao tuổi, không có lương cho công việc này mà gắn bó bằng niềm đam mê. Bà mong có sự quan tâm, hỗ trợ kịp thời để những người tâm huyết có thêm điều kiện truyền dạy cho thế hệ sau. Cùng với việc hỗ trợ người dạy, tạo cơ hội để người trẻ được học hỏi và thực hành cũng là điều cần thiết để tiếng Then được tiếp nối lâu dài.

Từ người từng theo thầy nghe và học từng làn điệu đến người được đào tạo trong trường nghệ thuật, mỗi nghệ nhân có một hành trình riêng. Họ gặp nhau ở mong muốn mang những điều đã học được trao lại cho người khác. Khi lớp học và những buổi sinh hoạt vẫn được duy trì, điều họ chờ đợi là có người đủ hiểu, đủ gắn bó để tiếp tục công việc ấy.

Không chỉ dừng lại ở nỗ lực đơn lẻ, tâm huyết của những nghệ nhân hát Then tại Thái Nguyên đã khơi dậy một phong trào mạnh mẽ trong việc bảo tồn, gìn giữ điệu Then vùng Việt Bắc. Nhớ lại những ngày đầu gian khó gầy dựng phong trào, bác Trần Yên Bình - Phó chủ nhiệm CLB Then tỉnh Thái Nguyên tự hào chia sẻ: “Khi mới thành lập vào năm 2007, CLB chỉ vỏn vẹn 18 hội viên. Ai cũng trăn trở làm sao để tiếng hát của dân tộc mình không bị mai một”.

Ký ức về Then trong tâm thức của những người con đất Thái từ bao đời nay vốn gắn liền với nếp nhà sàn, quanh bếp lửa bập bùng. Ở đó, tiếng Tính tẩu vang lên trong các dịp lễ hội, nối kết gia đình, bản làng và cả cộng đồng. Nhưng trong guồng quay của sự phát triển kinh tế - xã hội, không gian trình diễn của Then đang dần thay đổi.

Nghệ nhân Nhân dân Hoàng Thị Hồng, người đã dành hơn hai thập kỷ gắn bó với việc gìn giữ và trao truyền điệu hát - không khỏi trăn trở trước những đổi thay này. Theo bà, không gian biểu diễn hội nhập với các thiết bị âm thanh, kỹ thuật điện tử đang làm Then “biến dạng đi”. Lớp trẻ ngày nay vẫn yêu Then, vẫn thích nghe tiếng Tính tẩu, nhưng lại có xu hướng muốn đổi mới, pha trộn với tiết tấu và nhạc cụ đương thời cho hợp thị hiếu.

Để giữ được cái hồn cốt của Then trong quá trình đổi mới, NNND Hoàng Thị Hồng nhấn mạnh người học bắt buộc phải hiểu và nắm vững những giá trị nguyên bản. Việc học đàn Tính và hát then không chỉ cần đam mê mà còn đòi hỏi sự kiên nhẫn mài giũa kỹ thuật.

Thiếu đi nền tảng, những sáng tạo, biến tấu vô hình trung sẽ tự tước đi bản sắc, biến Then thành một dạng âm nhạc thị trường hời hợt, dễ dãi. Chính sự khác biệt trong tư duy tiếp nhận đang tạo ra một khoảng trống thế hệ. Một bên, thế hệ đi trước nỗ lực gìn giữ tiếng mẹ đẻ (Tày, Nùng) và hồn cốt nguyên bản của các nghệ nhân, một bên là mong muốn làm mới để bắt nhịp thời đại của thế hệ trẻ nhưng vẫn giữ được nét truyền thống của hát then. Hệ lụy của khoảng trống này hiện hữu rõ nét bằng sự vắng bóng của Then ngay trong chính các không gian sinh hoạt cộng đồng tại địa phương - nơi vốn được xem là “cái nôi” nuôi dưỡng văn hoá dân tộc.

Cùng chung những trăn trở, nghệ nhân Hải Hậu, Chủ nhiệm CLB Dân ca Hát Then Yên Trạch, từng bùi ngùi bày tỏ thực trạng đáng buồn này với chính quyền cơ sở: “Tôi đã nhiều lần chia sẻ với các đồng chí lãnh đạo ở địa phương. Trên địa bàn xã, đa số bà con là người dân tộc Tày, Nùng nhưng trong những ngày hội lớn của cộng đồng lại không có tiết mục hát then đàn Tính, mà thay vào đó lại lựa chọn biểu diễn tiết mục múa của các dân tộc khác.”

Nguyên nhân sâu xa, theo chị Hậu, có lẽ bởi các điệu múa khác với nhiều đạo cụ, trang phục sặc sỡ thường dễ tập luyện, dễ tạo không khí sôi động và thu hút ánh nhìn hơn. Trong khi đó, sắc chàm truyền thống của người Tày lại mang vẻ đẹp thâm trầm, tĩnh lặng. Cái mộc mạc, đơn sắc ấy không dành cho những ánh nhìn vội vã; nó đòi hỏi người mặc, người diễn phải có chiều sâu cảm nhận, biết dùng tiếng xóc nhạc bạc lanh canh hòa cùng nụ cười duyên dáng để làm điểm nhấn.

Di sản không thể lay lắt tồn tại chỉ nhờ vào việc cố hô lên khẩu hiệu “bảo tồn” mà không có hành động. Nếu đồng bào không tự thắp lại ngọn lửa tự hào từ những nếp sinh hoạt nhỏ bé nhất bên bếp lửa gia đình, thì chẳng bao lâu nữa, điệu Then nguyên bản sẽ chỉ còn là những thanh âm của ký ức. 

Trước sự cấp bách ấy, nhiều chính sách bảo tồn đã bắt đầu được các ban, ngành quan tâm triển khai, tiêu biểu là Dự án 6 về “Bảo tồn, phát huy giá trị văn hóa truyền thống tốt đẹp của các dân tộc thiểu số gắn với phát triển du lịch”. Gần đây nhất, Thái Nguyên cũng ban hành những cơ chế hỗ trợ trực tiếp nhằm tiếp thêm động lực cho các nghệ nhân và câu lạc bộ cơ sở.

Sự ra đời của Nghị quyết 43/2025/NQ-HĐND mang theo nhiều kỳ vọng đối với các nghệ nhân - những người đa phần đã có tuổi, không có nhiều nguồn thu nhập và đang ngày đêm tự bỏ tiền túi duy trì các câu lạc bộ và lớp học bằng tình yêu di sản thuần túy.

Tuy nhiên, khi đối chiếu với thực tế khách quan, một dấu hỏi lớn vẫn cần được đặt ra: Mức hỗ trợ 30 triệu đồng/năm cho một câu lạc bộ liệu đã đủ sức để giải quyết gốc rễ vấn đề? Nguồn ngân sách này có thể đáp ứng nhu cầu mua sắm và nâng cấp đạo cụ, trang thiết bị, nhưng dường như vẫn chưa thể giải quyết được bài toán chảy máu nhân lực bảo tồn.

Trong bối cảnh nhiều người trẻ Tày, Nùng đang ồ ạt rời bản làng đến các khu công nghiệp, thành phố lớn để mưu sinh; liệu một vài chính sách hỗ trợ cơ sở vật chất chỉ đáp ứng được nhu cầu tối thiểu về nhạc cụ, có đủ sức níu chân thế hệ kế cận ngồi lại bên không gian nhà sàn, kiên nhẫn học từng nốt “rề, son, la, si” và nhịp phách tự do của Then cổ? Đó vẫn là một khoảng trống lớn đòi hỏi việc chung tay giải quyết đồng bộ từ trong gia đình đến toàn cộng đồng, cùng sự quan tâm kịp thời của các cấp quản lý.

Xem chi tiết bài viết tại: https://preview.shorthand.com/g2Ny49Pjfgq1deKp