(Sóng trẻ) - Đi qua những thăng trầm lịch sử và khắc nghiệt của thiên nhiên, vựa lúa Tây Bắc đang đứng trước cơ hội đổi thay từ những bước chuyển trong cách người nông dân canh tác, mở ra kỳ vọng về một hướng sản xuất xanh và bền vững hơn.

Nắng tháng 9 đổ mật vàng ươm khắp lòng chảo Mường Thanh, cái nắng hanh hao cuối mùa hòa cùng cơn gió thổi qua thung lũng. Đứng trên cánh đồng, bà Nguyễn Thị Khuyên khẽ cúi người, đôi bàn tay chai sần nhẹ nhàng nâng chùm bông lúa trĩu nặng. 

Đợt cuối năm 2024, khi cán bộ nông nghiệp lần đầu nhắc đến trồng lúa phát thải thấp, bà Khuyên cùng mấy chục hộ dân trong vùng nửa tin nửa ngờ, chưa hình dung ra “giảm phát thải” nghĩa là như thế nào. 

“Lúc đó chúng tôi cũng băn khoăn, không biết giảm giống, giảm phân rồi năng suất có tụt không”, bà Khuyên nhớ lại. 

Vụ Đông xuân 2024-2025, Sở Nông nghiệp và Môi trường tỉnh Điện Biên bắt tay cùng doanh nghiệp mở thí điểm về mô hình trồng lúa thông minh, giảm phát thải. Từ diện tích 85,86ha trên 3 địa bàn, mô hình tiếp tục triển khai 76,58ha trong vụ Mùa 2025 tại xã Thanh An, xã Thanh Yên và phường Mường Thanh.

Các cán bộ phụ trách khi ấy giải thích rằng, sản xuất lúa là một trong những nguồn phát thải lớn của ngành nông nghiệp. Đặc biệt từ quá trình canh tác ngập nước và sử dụng đầu vào hóa học. Để hạt thóc làm ra không còn mang theo gánh nặng cho môi trường, bà con cần phải thay đổi ngay từ thói quen gieo cấy trên cánh đồng ruộng.

Những thay đổi ấy cũng nằm trong định hướng chuyển đổi lớn hơn. Đề án “Sản xuất giảm phát thải lĩnh vực trồng trọt giai đoạn 2025-2035, tầm nhìn đến năm 2050” của Bộ Nông nghiệp và Môi trường kỳ vọng sẽ tạo cú hích quan trọng cho quá trình chuyển đổi của ngành trồng trọt. 

Không chỉ hướng tới giảm phát thải, đề án góp phần thúc đẩy chuyển đổi tư duy từ sản xuất nông nghiệp sang kinh tế nông nghiệp, trong đó hiệu quả kinh tế luôn gắn với lợi ích môi trường và trách nhiệm xã hội.

“Biết được mô hình mới giúp tăng năng suất, đạt lợi nhuận cao, ngay trong đợt đầu, nhà tôi đã mạnh dạn đăng ký toàn bộ diện tích 1,3ha của gia đình, với hai giống lúa Séng Cù và J02”, bà Khuyên chia sẻ.

Cán bộ khuyến nông tại phường Mường Thanh Lò Văn Bun, cho biết mô hình có sự tham gia của hơn 70 hộ dân trong phường. Thời điểm đó, ông là người phối hợp để chọn các địa điểm tổ chức thực hiện.

Các thửa ruộng được chọn phải đáp ứng yêu cầu tập trung, liền vùng, liền khoảnh. Những hộ tham gia như gia đình bà Khuyên cũng được hướng dẫn cụ thể trước khi bắt tay vào vụ mới.

Điểm lạ lùng trên cánh đồng là sự xuất hiện của những ống nhựa, được chôn tại một số vị trí. Mục đích là để theo dõi độ sâu của nước và xác định thời điểm cần tưới.

“Khi nước trong ruộng rút, mặt ruộng khô se và bắt đầu xuất hiện những vết nứt chân chim, người dân mới đưa nước trở lại. Sau khoảng 7-10 ngày, mực nước đạt 3-5 cm ở chân ruộng, nước sẽ được giữ rồi để cho tự rút. Đến khi ruộng cạn, chu kỳ tiếp theo được lặp lại. Như vậy so với phương pháp truyền thống, mô hình mới chỉ sử dụng khoảng 50% lượng nước”, ông Bun giải thích cách làm của mô hình.

Việc thay đổi phương pháp cũng xuất hiện những khó khăn trong giai đoạn đầu. Canh tác hơn 5.000m² ruộng trong mô hình, bà Nguyễn Thị Thủy vẫn nhớ những ngày đầu loay hoay xử lý rơm rạ.

“Tham gia mô hình lúa thông minh, tôi phải cam kết không đốt rơm rạ như các vụ lúa trước. Vào đợt mưa nhiều, việc thu gom càng khó khăn nên lúc đầu cũng chán, cũng nản. Sau đó, Sở Nông nghiệp có hỗ trợ thêm cho chúng tôi máy cuộn rơm nên bà con đỡ vất vả hơn nhiều”, bà Thủy cho biết.

Ngoài sử dụng máy cuộn để thu gom rơm rạ, người dân ở các vùng thí điểm còn có thể ủ rơm làm phân hữu cơ. Phần rơm sau khi thu gom sẽ được bán hoặc tận dụng làm nguyên liệu trồng nấm, thay cho việc đốt bỏ như trước. 

Điểm khác biệt lớn nhất của mô hình chính là việc rút nước theo nguyên tắc ướt - khô xen kẽ (AWD); quản lý dịch hại tổng hợp (IPM) trên nền tảng quản lý sức khỏe cây trồng tổng hợp (IPHM). Như vậy, cây lúa sẽ “được thở”, bộ rễ phát triển khỏe hơn, giảm sâu bệnh và điều quan trọng nhất là giảm phát thải khí nhà kính.

Cuối vụ thí điểm đầu tiên, bà Nguyễn Thị Thủy vui mừng khi thấy những khóm lúa lên đều, thân cây cứng cáp, hầu như không bị sâu bệnh. 

“Nếu ở các vụ trước, ruộng canh tác thông thường chỉ đạt khoảng 60 tạ/ha thì thời điểm đó, mô hình mới đã đạt được 70 tạ/ha. Vì vậy trong vụ Mùa 2025, tôi đã đăng ký thêm hơn 2.000m² so với diện tích ban đầu”, bà Thủy phấn khởi kể lại. 

Mô hình mở ra cách trồng lúa giúp người dân được mùa, được tiền và được lợi cho môi trường. Sau khi thu hoạch, bà con còn có thêm một “khoản lợi” từ việc bán tín chỉ carbon.

Từ trên cao, những thửa ruộng xanh rì của Mường Thanh trông chẳng khác gì những năm trước đó. Nhưng khi nhìn vào con số, có thể thấy rõ lượng khí metan, thứ khí nhà kính nguy hiểm sinh ra từ ruộng lúa giảm tới 10%.

“Bên cạnh những hiệu quả rõ rệt về kinh tế, mô hình còn giúp bà con tiếp cận với phương thức sản xuất mới, từng bước thay đổi thói quen canh tác dựa vào kinh nghiệm. 

Người dân bắt đầu sản xuất theo quy trình, sử dụng nước và vật tư hợp lý hơn, đồng thời theo dõi dữ liệu trong quá trình canh tác, hướng tới sản xuất hiệu quả hơn”, bà Đào Thị Khuyên, Trưởng phòng Bảo vệ thực vật, Chi cục Nông nghiệp tỉnh Điện Biên nhận định về mô hình lúa thông minh.

Dù đã đón nhận nhiều tín hiệu khả quan, mô hình lúa thông minh tại Điện Biên hiện mới đi qua hai mùa vụ thử nghiệm, với diện tích còn khiêm tốn so với hàng nghìn hecta của vựa lúa lớn nhất trời Tây Bắc. 

Sau tất cả, cái “lời” lớn nhất của mô hình không chỉ đong đếm bằng tạ thóc hay đồng tiền bán tín chỉ, mà là sự thay đổi trong chính tư duy canh tác của người nông dân. Ngay cả khi dự án kết thúc giai đoạn hỗ trợ ban đầu, những hộ gia đình như bà Khuyên, bà Thủy vẫn chủ động áp dụng theo phương pháp canh tác mà các cán bộ hướng dẫn.

Đại diện đơn vị triển khai mô hình chia sẻ, để nhân rộng ra toàn vùng, địa phương vẫn cần thêm thời gian để hoàn thiện quy trình kỹ thuật, xây dựng chính sách hỗ trợ về kinh phí cho bà con, đặc biệt là cơ chế đo đạc, báo cáo và thẩm định mức độ giảm phát thải sao cho chuẩn xác, minh bạch. 

Giữa lòng chảo Mường Thanh lộng gió, những khóm lúa xanh mướt, bám sâu vào lòng đất như mở ra hy vọng cho bà con nơi đây. Người nông dân bây giờ không chỉ biết “trông trời, trông đất” để làm nông nghiệp, mà đã có thêm niềm tin vào một hướng canh tác hiệu quả, bền vững ngay trên chính mảnh đất lịch sử hào hùng.