Cùng Sóng trẻ bàn về ranh giới giữa bình luận và công kích

(Sóng trẻ) - Một lời góp ý có thể giúp người khác nhìn nhận và thay đổi bản thân, nhưng cũng có thể trở thành sự phán xét, miệt thị. Vậy đâu là ranh giới giữa phản biện và công kích trên mạng xã hội? 

Mạng xã hội cho phép người dùng đưa ra ý kiến chỉ bằng vài thao tác, đồng thời khiến một nhận xét có thể nhanh chóng được nhìn thấy, hưởng ứng và lặp lại. Khi những bình luận cùng hướng xuất hiện dày đặc, một lời nhận xét riêng lẻ có thể trở thành làn sóng công kích.

H.T., một nhà sáng tạo nội dung, vẫn nhớ bình luận nhận được hàng nghìn lượt thích dưới video hướng dẫn dưỡng ẩm và phục hồi da khô: “Đàn ông con trai gì mà điệu, nhìn bóng bẩy mất hết bản lĩnh nam tính”.

Điều khiến T. tổn thương không chỉ nằm ở chữ “điệu”, mà ở việc chăm sóc bản thân của nam giới bị đánh đồng với “mất bản lĩnh”. Video anh đầu tư góc quay, ánh sáng để người xem nhìn rõ sản phẩm cuối cùng lại trở thành lý do để ngoại hình và cách sống của anh bị phán xét.

Cũng có một câu khác mà cho tới bây giờ anh vẫn nhớ: “Bạn này con trai sao lại làm cả nội dung chăm sóc da tận 7 bước vậy.” Theo T., người bình luận không quan tâm kiến thức chăm sóc da anh chia sẻ đúng hay sai, mà chủ yếu nhìn vào vẻ ngoài và giới tính để đánh giá.

Những lời ấy không dừng lại ở phần bình luận. Có thời gian, T. tự hỏi liệu việc yêu bản thân, muốn xuất hiện chỉn chu có phải điều gì đáng xấu hổ. Anh từng nghĩ đến chuyện ngừng sáng tạo nội dung hoặc thay đổi hình tượng theo hướng “phong trần, bất cần” hơn.

Bất cứ khi nào bước ra đường, đứng trước gương hay chuẩn bị bấm máy quay, T đều vô thức tự soi xét liệu ăn mặc thế này có bị nói là quá chau chuốt không, dùng toner có bị bảo là điệu quá không. “Tôi đã thu mình chỉ vì nỗi sợ bị phán xét”, T. kể.

Nếu H.T. bị nhắm vào cách thể hiện bản thân, Q.H., một nhà sáng tạo nội dung khác, từng bị phủ nhận năng lực. Khi thực tập tại một công ty truyền thông và làm VJ cho các tiểu phẩm hài, chị đọc được bình luận: “Bạn này bắt chước chị A, bắt chước chị B chứ có tài cán gì đâu”.

“Khi nhận được comment ấy, tôi rất sốc vì thật sự không cố tình bắt chước ai”, Q.H. nói. Điều chị nhớ nhất là câu: “Mình hãy làm chính mình đi”, trong khi theo chị, bản thân vẫn luôn cố gắng thể hiện đúng tính cách của mình.

Những phản hồi tiêu cực khiến Q.H. nhìn lại cách thể hiện. Khi có người góp ý chị nói quá to, quá ồn, chị nhận thấy nhận xét có phần hợp lý và điều chỉnh âm lượng. Sự sôi nổi vẫn được giữ lại, nhưng cách thể hiện được tiết chế hơn.

Tuy nhiên, những câu như “béo quá”, “to quá”, “ăn hết cơm nhà người ta” lại khiến chị buồn và tủi thân. Q.H. cho rằng mỗi người có một tiêu chuẩn khác nhau về ngoại hình nên không muốn những đánh giá ấy chi phối quyết định của mình.

Hai trải nghiệm cho thấy một nhận xét trên mạng có thể được tiếp nhận theo nhiều cách. Nó có thể giúp người khác nhận ra điều cần điều chỉnh, nhưng cũng có thể vượt khỏi ranh giới góp ý để trở thành sự hạ thấp hoặc phán xét cá nhân.

Một nghiên cứu công bố tháng 1/2026 trên tạp chí Social Psychology of Education cho thấy ranh giới giữa người bị bắt nạt và người thực hiện hành vi bắt nạt trực tuyến không phải lúc nào cũng tách biệt. Trong đó, gửi tin nhắn có nội dung gây tổn thương là dạng phổ biến nhất được ghi nhận. Điều đó đồng nghĩa một người có thể vừa từng chịu tổn thương từ lời nói trên mạng, vừa có lúc trở thành người gây tổn thương cho người khác.

Theo H.T., một lời công kích đơn lẻ có thể gây khó chịu, nhưng sự hưởng ứng của nhiều người khiến tác động mạnh hơn. “Một lời công kích có thể chỉ là suy nghĩ độc hại của một cá nhân. Nhưng khi nhìn thấy hàng trăm lượt like, hàng chục bình luận hùa theo kiểu ‘Đúng rồi đấy’, ‘Nhìn tởm thật’, cảm giác cô độc mới thực sự đè bẹp bạn”, T. nói.

Q.H. cũng cho rằng khi nhiều người cùng hướng lời miệt thị vào một cá nhân, câu chuyện không còn đơn giản là một nhận xét gây tổn thương mà có thể trở thành “bạo lực mạng”.

Ở phía bên kia màn hình, những người tham gia vào làn sóng ấy đôi khi lại không có mâu thuẫn hay thù ghét trực tiếp với người bị nhắm tới. D.A., một người thường xuyên sử dụng mạng xã hội, từng nhiều lần để lại những bình luận như vậy. Anh nhớ lần đầu tham gia công kích một người đang bị tranh cãi trên mạng. Sau khi đọc vài bình luận tiêu cực, anh nghĩ ra một câu còn gay gắt hơn.

“Tôi viết xong, đọc lại một lần, thấy cũng khá ‘thấm’ nên nhấn đăng”, D.A. kể.

Anh không quen, thậm chí không biết người bị nhắm tới là ai. Điều anh chờ đợi sau đó là số lượt thích, phản hồi hoặc tranh luận dưới bình luận của mình. Sự hưởng ứng đem lại cảm giác được chú ý, được “có tiếng nói”, điều D.A. cho biết anh không thường cảm nhận được ngoài đời.

Khi một bài đăng đã có hàng trăm bình luận tiêu cực, anh càng dễ nghĩ đóng góp của mình không đáng kể. “Có thiếu gì người chửi đâu, thêm một câu của mình thì có ảnh hưởng gì?”, D.A. từng nghĩ. Nhưng hàng trăm người cùng cho rằng “một câu của mình không đáng kể” có thể tạo thành hàng trăm, hàng nghìn lời công kích hướng vào một cá nhân.

Với B.H.M.Q., việc buông lời khó nghe lại bắt đầu từ chính trải nghiệm từng bị công kích. Anh từng bị lừa trong một mối quan hệ, mất khoảng 14 triệu đồng và đưa câu chuyện lên mạng để cảnh báo người khác. Thay vì chỉ nhận được sự đồng cảm, anh bị gọi là “ngu”, “ế quá nên bị lừa”.

“Những lời đó khiến tôi tổn thương. Tôi quyết định xóa bài, khóa tài khoản và có thời gian không muốn chia sẻ thêm”, Q. kể.

Sau đó, khi thấy một người khác chia sẻ câu chuyện mà anh cho là ngớ ngẩn, Q. lại viết một bình luận khó nghe. “Ngày trước người ta đối xử với mình thế nào thì bây giờ mình đối xử với người khác như thế”, anh nhớ lại suy nghĩ khi đó.

Trong những bài viết đã có hàng trăm người công kích một cá nhân, Q. cũng từng cảm thấy bình luận của mình được đám đông “hợp pháp hóa”. “Nếu hàng trăm người cùng nói một điều, tôi nghĩ rằng mình cũng có quyền nói điều đó”, anh nói.

D.A. tìm kiếm sự chú ý từ phản ứng của đám đông. Q. từng xem lời công kích như cách đáp trả một trải nghiệm tương tự mà mình đã chịu. Điểm chung là cả hai đều có lúc coi bình luận của mình chỉ là một phần rất nhỏ giữa hàng trăm ý kiến khác.

Sau nhiều lần tham gia vào các cuộc tranh luận, D.A. bắt đầu hình thành một khoảng dừng trước khi bình luận. Anh thường tự hỏi: “Mình biết chuyện này đến đâu?”.

“Nếu câu trả lời là chẳng biết gì ngoài một đoạn video hoặc vài bình luận, tôi sẽ cố không tham gia”, anh nói.

Với B.H.M.Q., thay đổi bắt đầu khi anh đặt mình trở lại vị trí của người từng bị tổn thương. Anh tự hỏi: “Nếu câu chuyện này xảy ra với mình một lần nữa, mình có muốn người khác nói với mình như thế không?”.

Cả D.A. và Q. đều thừa nhận thay đổi không diễn ra ngay lập tức. Cảm xúc, phản ứng của đám đông và khoảng cách phía sau màn hình vẫn có thể khiến một người nói những điều họ khó nói trực tiếp ngoài đời. Khác biệt là họ bắt đầu nhìn thấy phía sau một tài khoản, bức ảnh hay video không chỉ là một “nhân vật trên mạng”, mà là một con người có thể chịu tác động từ những gì người khác viết.

“Tôi từng bị tổn thương, nhưng điều đó không cho tôi quyền làm tổn thương người khác”, Q. nói.