Cô gái GenZ ‘thổi hồn’ đương đại vào xà cừ làng Chuôn Ngọ

(Sóng trẻ) - Không đi theo lối mòn bảo tồn nguyên bản, Nguyễn Thị Minh Châu (nhà sáng lập Mun Artisan) chọn cách tiếp nối di sản khảm trai Chuôn Ngọ bằng tư duy thẩm mỹ của người trẻ. 

Khởi đầu từ chiếc trâm cài tự thiết kế

Lớn lên trong chiếc nôi của làng nghề khảm trai Chuôn Ngọ (xã Chuyên Mỹ, Hà Nội), tuổi thơ của Nguyễn Thị Minh Châu gắn liền với những mẩu vỏ trai, vỏ ốc lấp lánh và âm thanh khoan, đục, mài giũa tỉ mỉ từ đôi bàn tay của bà và chú - những nghệ nhân cả đời gắn bó với xưởng thủ công. 

Sau khi rẽ hướng từ Đại học Ngoại thương sang thiết kế và nghệ thuật sơn mài, Minh Châu từng bước tìm hiểu, khai thác những chất liệu gắn với văn hóa truyền thống quê hương. 

Cơ duyên đưa cô gái quay trở lại với chất liệu xà cừ xuất phát từ một nhu cầu rất đỗi đời thường. “Xuất thân từ làng nghề, mình luôn mong muốn sở hữu một chiếc trâm cài tóc được khảm trai thủ công đúng nghĩa. Nhưng khi tìm khắp nơi mà không có sản phẩm nào đúng tiêu chí, mình nghĩ: Tại sao không tự tay làm một chiếc cho riêng mình?”, Minh Châu chia sẻ. Thương hiệu thủ công mỹ nghệ Mun Artisan ra đời từ đó. 

Khởi đầu từ mong muốn cá nhân, Mun Artisan dần trở thành nơi Minh Châu hiện thực hóa những ý tưởng sáng tạo với chất liệu xà cừ. Dẫu vậy, từ một bản phác thảo đến sản phẩm hoàn thiện là quá trình đòi hỏi nhiều công đoạn chọn lọc và thử nghiệm. Cô tiết lộ, trung bình cứ khoảng 20 bản phác thảo trên giấy, xưởng chỉ lựa chọn 3 mẫu để ra mắt. Việc đưa thiết kế vào sản xuất cũng đòi hỏi người thực hiện phải am hiểu đặc tính chất liệu và kỹ thuật gia công. 

Cô gái trẻ phân tích: “Làm đồ thủ công thì không thể tránh khỏi những sai số xuất phát từ lực tay của người thợ. Vì thế, người thiết kế phải tính toán biên độ an toàn ngay từ bản vẽ kỹ thuật để thành phẩm đạt độ đồng đều cao nhất. Thêm vào đó, xà cừ là chất liệu tự nhiên, phụ thuộc lớn vào tính mùa vụ và từng đợt nhập vỏ trai ốc, đòi hỏi mình phải nắm chắc nguồn nguyên liệu sẵn có trước khi chốt mẫu”.

Thoát khỏi lối mòn bảo tồn nguyên bản

Bước chân vào lĩnh vực thủ công mỹ nghệ, ranh giới giữa việc gìn giữ nguyên bản và cải tiến hiện đại luôn là bài toán khiến không ít người làm nghệ thuật trăn trở. Thế nhưng với Minh Châu, cô chưa từng cảm thấy chênh vênh trước hai luồng suy nghĩ.

Theo Châu, tinh thần của nghề khảm trai tự thân nó đã là truyền thống. Hướng đi của chúng mình vượt ra khỏi khuôn khổ bảo tồn thuần túy để hướng tới sự tiếp nối tự nhiên: “Bảo tồn thường là giữ nguyên vẹn các yếu tố, tiêu biểu là hình khối và mô-típ hoa văn cổ. Còn các sản phẩm của mình lại mang phom dáng và tư duy thẩm mỹ đương đại. 

Tuy vậy, toàn bộ công đoạn chế tác cốt lõi vẫn hoàn toàn thực hiện bằng sức người, bằng đôi bàn tay tỉ mẩn của người thợ làng nghề chứ không hề lạm dụng máy móc công nghiệp”.

Nhà sáng lập trẻ tâm sự, điều cô trăn trở mỗi ngày là làm sao vận dụng nhuần nhuyễn kỹ thuật khảm xà cừ cổ truyền vào các thiết kế mới, để sản phẩm vừa vặn với phong cách sống của người trẻ hiện đại, đồng thời truyền tải trọn vẹn những ý niệm sáng tạo cá nhân. 

Hướng xử lý trước vấn nạn sao chép ý tưởng

Sự đón nhận nồng nhiệt của công chúng dành cho các bộ sưu tập trâm khảm trai cũng kéo theo những thách thức không nhỏ. Gần đây, trên thị trường bắt đầu xuất hiện tràn lan những mẫu hàng nhái giá rẻ, sao chép từ kiểu dáng cho đến tên gọi sản phẩm của thương hiệu.

Chia sẻ về góc khuất này, Minh Châu thẳng thắn nhìn nhận: “Trong nghề chế tác, khi một mẫu thiết kế đã thành hình hoàn chỉnh thì việc sao chép lại không quá khó khăn, bởi khâu gian nan nhất là thai nghén ý tưởng sáng tạo đã có người làm sẵn. Thậm chí có những bên sao chép nguyên xi từ hình ảnh đến tên gọi sản phẩm”.

Dù vậy, cô gái trẻ lựa chọn ứng xử văn minh và bình tâm. Cô chủ động đăng tải các thông tin xác thực nguồn gốc chính hãng để bảo vệ quyền lợi của khách hàng yêu mến thương hiệu. Đáng chú ý, cô nhìn nhận hiện tượng này bằng một lăng kính nhân văn và lạc quan hơn.

Hiện nay, đội ngũ nghệ nhân lành nghề ở quê đang mai một dần, người trẻ ít ai mặn mà theo học vì nghề quá nhọc nhằn mà thu nhập lại bấp bênh. Khi thị trường mở rộng, người thợ sẽ có thêm công ăn việc làm, sống được với nghề và tiếp tục giữ trọn niềm tự hào với đôi bàn tay chế tác.

Cô gái trẻ cho biết, việc xuất hiện thêm nhiều sản phẩm tương tự chứng tỏ sản phẩm của bản thân đã tạo được sức ảnh hưởng nhất định và mở ra một ngách tiêu thụ mới cho nghề khảm trai. 

Từ niềm yêu thích ban đầu, Minh Châu đang từng bước mở rộng cách tiếp cận với nghề khảm trai truyền thống. Với cô, giá trị của di sản không chỉ nằm ở việc lưu giữ những kỹ thuật đã có, mà còn ở khả năng hiện diện trong đời sống hôm nay. Những thiết kế mang hơi thở đương đại vì thế trở thành một cách để người trẻ tiếp cận, tìm hiểu và thêm gắn bó với nghề thủ công của quê hương.