Tết Hàn thực vốn có nguồn gốc sâu xa từ phương Bắc, gắn liền với điển tích tưởng nhớ vị hiền thần Giới Tử Thôi thời Xuân Thu, với tập tục kiêng đốt lửa và chỉ ăn đồ lạnh. Thế nhưng, khi du nhập và hòa vào dòng chảy văn hóa Việt Nam, phong tục này đã được ông cha ta tiếp biến và “nội địa hóa” để mang một triết lý và hồn cốt hoàn toàn khác biệt.

Người Việt không ăn Tết Hàn thực để tưởng nhớ người xưa của nước bạn, mà lấy đây làm dịp hướng về nguồn cội, tri ân tổ tiên. Dưới góc độ nông nghiệp, đầu tháng 3 âm lịch là thời điểm chuyển giao thời tiết, kết thúc chu kỳ sinh trưởng của mùa xuân để đón mùa hạ. Mâm bánh trôi, bánh chay dâng lên ban thờ mang theo ước vọng về mưa thuận gió hòa, mùa màng tươi tốt.

Sử sách ghi lại rõ rệt tính độc lập trong văn hóa này từ thời Lý. Khác với tích cũ phải ăn đồ lạnh, người Việt Nam không kiêng lửa trong ngày mùng 3 tháng 3. Dù gọi là “Hàn Thực”, nhưng gian bếp của người Việt vẫn đỏ lửa rực rỡ, nồi nước luộc bánh vẫn sôi. Việc nấu nướng, sinh hoạt gia đình vẫn diễn ra bình thường, tạo nên một không khí ấm áp, sum vầy xua tan đi cái lạnh lẽo của đợt rét nàng Bân cuối cùng.

Vào dịp Tết Hàn thực, các khu chợ truyền thống trở nên nhộn nhịp hơn bao giờ hết; người bán tất bật chuẩn bị nguyên liệu, thoăn thoắt nặn bánh và luộc bánh để kịp phục vụ nhu cầu của khách hàng.

Theo bà Tạ Thị Nghệ (64 tuổi, xã Hoài Đức, Hà Nội) - một tiểu thương tại chợ Dịch Vọng, giá của một hộp bánh trôi, bánh chay không có nhiều biến động, thường dao động trong khoảng 20.000 - 25.000 đồng/hộp. 

Để làm ra những mẻ bánh chất lượng, khâu chọn nguyên liệu đóng vai trò rất quan trọng. Gạo nếp phải được ngâm đủ độ nở, thêm một chút muối rồi xay thật mịn. Nhờ vậy, thành phẩm sẽ mềm dẻo, không bị nứt và giữ được hương vị thơm ngon đặc trưng.

Bên cạnh việc mua sẵn tại chợ, mùng 3 tháng 3 âm lịch năm nay rơi đúng vào ngày nghỉ cuối tuần, tạo điều kiện cho nhiều gia đình có thêm khoảng thời gian thảnh thơi để đích thân chăm chút cho mâm cúng gia tiên. Thay vì tạt vội qua chợ mua bánh sẵn như những ngày bận rộn, chị Minh Ngọc (30 tuổi, phường Cầu Giấy, Hà Nội) chọn tự tay chuẩn bị cho ngày lễ năm nay.

Từ vài ngày trước, chị Ngọc đã đặt mua nguyên liệu qua các hội nhóm cư dân trên mạng. Không chạy theo xu hướng bánh ngũ sắc, chị quyết định chỉ mua bột nếp trắng để vừa có thể tự làm đơn giản tại nhà, vừa có thể thưởng thức hương vị mộc mạc, truyền thống của bánh trôi. 

Góc bếp nhỏ của gia đình chị Minh Ngọc vì thế mà cũng rộn ràng hơn hẳn thường ngày. Dù còn chút lóng ngóng, vì chưa quen tay, nhưng khoảnh khắc nhìn mẻ bánh trắng muốt, tròn trịa trong nồi nước sôi lại mang đến cho chị một niềm vui nhỏ bé mà đầy tự hào.

Việc tự tay nặn bánh trong dịp này không chỉ mang ý nghĩa gìn giữ phong tục mà còn giúp các thành viên trong gia đình thêm gắn kết. Trong không khí cuối tuần chậm rãi, nhịp sống như lắng lại, nhường chỗ cho những phút giây quây quần, cùng nhau chuẩn bị mâm lễ trang trọng dâng lên bàn thờ tổ tiên.

Bên cạnh đó, việc tự làm bánh cũng giúp gia đình chị Ngọc yên tâm hơn về chất lượng nguyên liệu, đồng thời tiết kiệm được một phần chi phí khi chuẩn bị mâm cỗ. Quan trọng hơn cả, niềm vui khi tự tay nhào bột, nặn bánh đã khiến quyết định trở lại gian bếp của những người trẻ như chị Ngọc trở thành một “món hời” trọn vẹn, vừa ý nghĩa về tinh thần, vừa thiết thực về vật chất.