(Sóng trẻ) - Hơn 3 thập kỷ rong ruổi khắp Việt Nam, nhà báo người Thụy Điển Lasse Edwartz ghi lại những đổi thay trong cuộc sống của con người qua từng thời kỳ. Với ông, muốn có một bức ảnh chân thực, phải chạm vào cuộc sống rồi mới chạm vào máy ảnh. 

Tôi tình cờ gặp gỡ nhà báo, nhiếp ảnh gia người Thụy Điển Lasse Edwartz vào một ngày đông năm ngoái và giữ liên lạc với nhau qua Facebook. Ngay khi trở về Bắc Âu xa xôi, những tưởng ông sẽ tạm cất lại tình yêu với những con người Việt Nam thì bất ngờ lướt đến bài chia sẻ về hành trình suốt 3 thập kỷ lưu giữ tình yêu và dấu ấn người Việt qua những bức ảnh, thước phim. Những bức ảnh ghi lại cuộc sống của quê hương quá đỗi chân thực và cảm xúc đã khiến tôi ngay lập tức hẹn gặp Lasse cùng cộng sự của ông - Ulf Johansson.

PV: Vốn là một nhà báo và nhiếp ảnh gia người Thụy Điển, cơ duyên nào đã đưa ông đến với dải đất hình chữ S để rồi cảm thấy gắn bó và có tới 30 chuyến quay trở lại, để rồi sau đó cho ra đời quyển sách “Meeting in Vietnam”?

Lasse Edwartz: Năm 1988, tôi và  Ulf Johansson - cộng sự, sau này là biên tập viên của cuốn sách Meeting in Vietnam, đến Việt Nam đưa tin về quá trình phát triển của đất nước đang hồi phục sau cuộc chiến tranh với Pháp và sau đó là Mỹ. Chúng tôi đã gặp những trẻ em bị khuyết tật do ảnh hưởng của chất độc da cam, những nhân viên y tế làm việc trong điều kiện thiếu thốn, những người thợ mỏ phải lao động trong điều kiện còn khắc nghiệt hơn và những người nông dân trồng lúa để cung cấp lương thực cho người dân Việt Nam. Chúng tôi đã đưa tin về các khoản viện trợ từ Cơ quan Hợp tác Phát triển Quốc tế Thụy Điển (SIDA), bao gồm viện trợ y tế, viện trợ công nghiệp và hỗ trợ dành cho nông dân. Chúng tôi cũng đã gặp gỡ những gia đình ở Hà Nội đang chật vật mưu sinh trong bối cảnh hậu chiến. 

Hơn ba thập kỷ đi về giữa Việt Nam và Thụy Điển, tôi đã bấm máy quay, chụp hàng nghìn khoảnh khắc. Thế nhưng, ý tưởng thực hiện một bộ sưu tập ảnh quy mô lớn, rồi tiến tới xuất bản cuốn sách “Meeting in Vietnam” lại mới chỉ được tôi và Ulf nhen nhóm và hình thành cách đây chừng năm năm. Cuốn sách được chia thành ba phần: phần đầu là ảnh đen trắng ghi lại giai đoạn cuối những năm 1980 đầu 1990, phần tiếp theo là ảnh màu khi Việt Nam bước vào thời kỳ đổi thay, và phần cuối là câu chuyện đặc biệt về gia đình bà Bình tại làng Đá Bàn - người hai chúng tôi coi như chị gái.

PV: Đã đi qua rất nhiều vùng miền trên khắp Việt Nam, nhưng được biết ông dành tình cảm đặc biệt cho Làng Đá Bàn (Tuyên Quang) - một vùng núi cao còn nhiều khó khăn về điều kiện kinh tế và hạ tầng. Vậy trong quá trình trải nghiệm thực tế tại đây, ông đã phải đối mặt với những thử thách gì, và ông đã vượt qua những rào cản đó như thế nào?

Lasse Edwartz: Như đã chia sẻ, Đá Bàn (Tuyên Quang) trước đây là một vùng còn nhiều khó khăn. Tuy nhiên, ngay từ lần đầu tiên đặt chân đến đây vào năm 1988, chúng tôi đã có những ấn tượng rất sâu sắc về con người và cuộc sống nơi này. Một trong những người đầu tiên để lại dấu ấn trong chúng tôi là bà Song – một người có vai trò lãnh đạo trong làng. Khi ấy, chúng tôi từng đến thăm bà và chồng tại ngôi nhà sàn bằng gỗ, cũng giống như những ngôi nhà khác trong làng.

Đến năm 1992, khi quay trở lại,  chúng tôi có thêm những người bạn mới và được đón tiếp tại nhà bà Bình, người phụ nữ mà đến nay chúng tôi vẫn coi như chị gái. Ngay từ lần gặp đầu tiên, bà đã dành cho chúng tôi sự đón tiếp nồng hậu, sẵn lòng dẫn đi thăm làng và giới thiệu về văn hóa của người Dao. Chúng tôi còn có dịp cùng bà đi đốn củi, lên nương, lên rẫy, trực tiếp trải nghiệm nhịp sống của người dân địa phương. Cuộc sống của người dân Đá Bàn những năm 1988, 1994 được Lasse Edwartz ghi lại.

Tất nhiên, việc tác nghiệp vào thời điểm đó cũng gặp không ít trở ngại. Việt Nam khi ấy còn thiếu điện, thiếu phương tiện đi lại, bất đồng ngôn ngữ cũng là một rào cản lớn. Chúng tôi gần như phải giao tiếp bằng ngôn ngữ cơ thể, thông qua cử chỉ và những tương tác để hiểu nhau hơn.

Phải đến lần trở lại vào năm 2024, chúng tôi mới có cơ hội kết nối với Lê Thị Thanh Huyền – hướng dẫn viên hỗ trợ phiên dịch trong chuyến đi. Nhờ đó, việc giao tiếp với người dân trở nên thuận lợi hơn, giúp chúng tôi hiểu sâu hơn về cuộc sống, văn hóa cũng như những thay đổi của vùng đất này.

PV: Ông có một kho tàng tư liệu quý giá về hình ảnh con người Việt Nam rất cảm xúc. Vậy làm thế nào để ông thực hiện những bức ảnh đầy cảm xúc đó?

Lasse Edwartz: Tôi luôn quan niệm rằng muốn ghi lại được những bức ảnh chân thực về con người thì trước hết phải thực sự đến gần họ. Tôi không bao giờ chọn cách đứng từ xa để quan sát hay chỉ ghi lại những gì diễn ra trước mắt. Thay vào đó, tôi thường sử dụng ống kính tiêu cự ngắn, bởi nó buộc tôi phải tiến sát hơn với nhân vật, hòa mình vào không gian sống và trực tiếp cảm nhận những gì đang diễn ra xung quanh.

PV: Trong bối cảnh hiện đại, không chỉ với ảnh nghệ thuật mà với cả ảnh báo chí, người ta cũng thường sử dụng và lệ thuộc kỹ xảo, kỹ thuật photoshop, thậm chí có sử dụng cả AI nữa,  ông có suy nghĩ gì về vấn đề này? 

Lasse Edwartz: Việc chỉnh sửa, can thiệp vào hình ảnh đã tồn tại từ khi nhiếp ảnh ra đời. Chỉ là ngày nay, các công cụ đã trở nên tinh vi hơn rất nhiều. Theo tôi, cần phân biệt rõ giữa artistic imagery (tạm dịch: ảnh nghệ thuật) và journalistic imagery (tạm dịch: ảnh báo chí). Với ảnh nghệ thuật, người chụp có toàn quyền sáng tạo, có thể kết hợp một hoặc nhiều bức ảnh, loại bỏ những chi tiết không mong muốn hoặc bổ sung những yếu tố khác để tạo nên hình ảnh theo ý tưởng của mình. Trước đây, người ta có thể thực hiện điều đó bằng kéo và keo dán, một công việc khá mất thời gian và công sức.

Ngày nay, chỉ với vài thao tác trên phần mềm chỉnh sửa hoặc một câu lệnh đơn giản cho AI, chúng ta đã có thể làm được điều tương tự. Bản thân tôi vẫn sử dụng Photoshop hằng ngày để xử lý hình ảnh, giúp chúng có chất lượng tốt hơn như chỉnh sáng, tăng độ tương phản nhưng không bao giờ thay đổi nội dung thực tế của bức ảnh. AI có thể là một công cụ hữu ích trong quảng cáo hay sáng tạo nghệ thuật, nhưng không thể đánh đồng hình ảnh được tạo ra bằng AI với ảnh báo chí.

Với tôi, sự chân thực trong nhiếp ảnh còn bắt đầu từ cách người cầm máy tiếp cận cuộc sống. Như tôi đã chia sẻ, trước khi chụp ảnh, tôi luôn dành thời gian gặp gỡ, trò chuyện và hòa mình vào đời sống của những con người mình gặp. Trong hơn 30 năm trở lại Việt Nam, tôi luôn muốn tìm hiểu cuộc sống của họ thay vì chỉ đứng ngoài quan sát. Bởi muốn ghi lại cuộc sống một cách chân thực, trước hết người chụp phải thực sự sống và cảm nhận nó. Một khi nội dung bức ảnh bị thay đổi, niềm tin của độc giả đối với hình ảnh báo chí cũng sẽ bị tổn hại. Đó là điều người làm nhiếp ảnh báo chí không được phép đánh đổi.

PV: Xin cảm ơn ông về những chia sẻ này!