Nghề nhuộm chàm là một trong những kỹ thuật nhuộm vải cổ truyền lâu đời, từng hiện diện trong văn hóa Trung Hoa cổ. Rất lâu về trước có mặt trong đời sống vật chất và tinh thần, trở thành một phần hồn cốt của người dân tộc H’Mong, Nùng, Tày,...

Đôi bàn tay của chị Sùng Y Dớ, nghệ nhân gần 50 năm gắn bó với sắc xanh của màu chàm đã trở thành bảo chứng cho nét đẹp văn hoá truyền thống. Là người con của dân tộc Mông (H'Mông), chị Dớ được lớn lên trong màu chàm của đôi bàn tay mẹ, trong nét đẹp của người phụ nữ và bản sắc dân tộc mình. 

Được thừa hưởng nghề truyền thống từ bà và mẹ, chị Dớ tự hào được tiếp nối hành trình hoạ nên sắc chàm cho dân tộc. “Khi 12 tuổi, tôi bắt đầu học nhuộm chàm với mẹ, được mẹ dạy trồng cây chàm, hái lá về ngâm nên dần dần màu chàm cũng ngấm vào cuộc đời tôi một cách tự nhiên”. Chị Dớ chia sẻ, mẹ chị là một nghệ nhân giỏi và khéo tay, bà luôn tâm niệm cần phải gìn giữ nét đẹp văn hoá ấy của người phụ nữ Mông. 

Với phụ nữ người Mông, bàn tay nhuộm chàm là thước đo cho sự đảm đang, khéo léo. “Người xưa có một tục lệ, cô gái thương một chàng trai thì khâu tặng anh ta một tấm táp bả, tấm vải đệm vai để gánh, vác. Không thư từ, không lời hẹn, chỉ một tấm vải và người ta có thể đọc tấm vải ấy như đọc một con người”, chị Dớ chia sẻ. 

Vào mùa nhuộm, tay người Mông đen kịt, màu chàm bám rất chắc, rửa mãi không ra nhưng không ai thấy ngại. Ngược lại, bàn tay xanh đen nghĩa là nhà đó chăm trồng bông để dệt, có nhiều vải trắng để nhuộm. Chính vì vậy nên ngày xưa, cha mẹ đi ướm con dâu thường nhìn vào đôi bàn tay. 

Màu chàm không mua được, nó phải được trồng từ chính đôi bàn tay của người dân tộc Mông. Sau mỗi mùa vụ, người Mông gieo cây chàm từ lúc ươm mầm đến lúc cắt được mất khoảng 3 đến 4 tháng. Nghĩa là tấm vải chàm có được hôm nay bắt nguồn từ một hạt giống được gieo xuống cách đây gần một năm. 

Lá chàm sau khi được thu hoạch về, ngâm với nước để ra hết bột chàm. Thùng chàm lúc chưa đánh thì rất nhiều bọt, bột chàm sẽ lắng xuống sau khi được đánh lên. Người nghệ nhân tiến hành chắt hết nước, giữ lại bột chàm để làm cao chàm từ phần bã. Người ta trộn cao chàm với tro bếp hoặc rượu tự nấu, hòa tan trong nước để được dung dịch ngâm. Pha và ủ rượu đến lúc bắt đầu lên men mới có thể nhuộm vải.  

Mỗi lần nhuộm trong 10 - 15 phút, sau đó để vải ráo nước, màu ăn chắc vào vải mới tiếp tục đem đi nhuộm. Trung bình mỗi tấm vải nhuộm 3 - 4 lần, thùng nào men chàm khoẻ có thể nhuộm một lần là lên màu đẹp. Có những nơi, để màu chàm được bền hơn, sau khi nhuộm, áo sẽ được kiềm màu bằng cách ngâm nước giấm qua đêm hoặc luộc với tro bếp. 

So với thuốc nhuộm tổng hợp, chất nhuộm chàm tự nhiên bền màu hơn, thân thiện hơn. Có những bộ trang phục có thể phải nhuộm đến cả tháng nhưng không bao giờ bị phai màu. Sản phẩm nhuộm chàm thường rất bền, một chiếc áo nhuộm chàm bình thường mặc được 2 năm, có những bộ váy tới 200 năm tuổi.

Chị Sùng Y Dớ cho biết quá trình tạo nên mảnh vải chàm là kinh nghiệm được đúc kết qua nhiều đời. “Chính đôi tay này đã giúp tôi cảm nhận từng thớ vải, độ ẩm và độ ăn màu nhuộm. Bàn tay tôi như hoà làm một bản thể độc nhất với tấm vải chàm vậy”, chị Dớ bộc bạch.  

Người nghệ nhân nhuộm nên được tấm vải chàm mất rất nhiều thời gian và công sức. Họ gặp không ít khó khăn khi thời tiết mưa sương, mùa đông lạnh và đặc biệt khi nhúng nát lá chàm, nước chàm dính vào tay sẽ khiến da bị đau rát. Thế nhưng chị Dớ và những chàm nhân khác vẫn lựa chọn ở lại với nghề nhuộm chính bởi cái đẹp mộc mạc của văn hoá truyền thống mà thế hệ xưa trao truyền lại. 

Khi nhuộm vải, vết chàm ngấm vào tay giống như những con đường mình đi qua để lại từng dấu ấn trên da thịt. “Những vết chàm đó làm cho đôi bàn tay mình trở nên thân thương, gần gũi hơn với dân tộc, với màu của quê hương”, chị chia sẻ thêm.  

Dù công nghệ nhuộm vải hiện nay ngày càng hiện đại, chị Dớ vẫn một lòng tin rằng máy móc không thể thay thế được dấu vân tay của người phụ nữ. Từng nét vẽ thủ công bằng tay trên vải mang theo tâm hồn, tình yêu và khát vọng của người Mông. Mỗi hoạ tiết sáp ong hiện trên vải chàm là một câu chuyện riêng biệt, tượng trưng cho thế giới quan, tín ngưỡng và sự gắn bó lâu đời với thiên nhiên. 

Hiểu được trăn trở đó của mẹ, anh Phàng A Trưởng, con trai chị Sùng Y Dớ người dân tộc H’Mông đã tiếp nối hành trình bảo tồn giá trị văn hoá truyền thống của dân tộc. “Tôi được truyền cảm hứng mạnh mẽ từ đôi bàn tay của mẹ, từ câu dặn dò của bà. Vậy nên tôi tìm tòi bên ngoài để học thêm nhiều màu nhuộm, giúp mẹ lan toả không gian trải nghiệm văn hoá để nhiều người trẻ biết đến bản sắc dân tộc Mông chúng tôi”.

Lắng nghe và trải nghiệm nhuộm chàm cùng nghệ nhân Sùng Y Dớ, bạn Trương Hà An (19 tuổi, sinh sống và làm việc tại Hà Nội) bày tỏ: “Khi trực tiếp nhìn đôi tay cô nhuộm từng mảnh vải, hướng dẫn mọi người vẽ sáp ong, mình hiểu hơn và trân trọng những giá trị văn hoá quê hương. Biết ơn và trân trọng những người đang từng ngày lưu giữ nét đẹp truyền thống này”.

Những người chàm nhân không chỉ thừa hưởng kinh nghiệm từ ngàn đời, đúc kết và truyền lửa cho thế hệ trẻ ý thức bảo tồn, gìn giữ giá trị văn hoá truyền thống. 

Từ màu ngọc lam đến màu xanh đậm ngả đen, những đôi bàn tay của người nghệ nhân nhuộm vải chàm cũng nhuốm cùng tông màu với thành phẩm của họ. Tông màu mang bản sắc văn hoá dân tộc, gắn với họ cả một đời người.