Nghệ nhân Ưu tú Nguyễn Đăng Tâm: 'Muốn giữ nghề, phải hiểu thế nào là Đông Hồ'

(Sóng trẻ) - Gắn bó với nghề làm tranh từ nhỏ, Nghệ nhân Ưu tú Nguyễn Đăng Tâm dành nhiều tâm huyết gìn giữ những kỹ thuật chế tác truyền thống của dòng tranh Đông Hồ. Không dừng lại ở việc lưu giữ di sản gia đình, ông còn tìm cách đổi mới sản phẩm, quảng bá tranh ra nước ngoài và trao truyền nghề cho thế hệ trẻ.

Sinh năm 1972 tại phường Thuận Thành, tỉnh Bắc Ninh, ông Nguyễn Đăng Tâm thuộc đời thứ 21 của dòng họ Nguyễn Đăng, nổi danh với nghề làm tranh. Qua những chuyến đi khắp năm châu, ông đã đưa kỹ thuật làm tranh cùng giá trị văn hóa của dòng tranh đến gần hơn với bạn bè quốc tế. Năm 2025, ông được phong tặng danh hiệu Nghệ nhân Ưu tú.

Tại không gian làm tranh quen thuộc, nghệ nhân Nguyễn Đăng Tâm đã có những chia sẻ về hành trình gắn bó với nghề, nỗ lực gìn giữ bản sắc truyền thống và cách đưa dòng tranh dân gian đến gần hơn với công chúng đương đại.

Tranh Đông Hồ - Tinh hoa của đất trời

Phóng viên (PV): Thưa nghệ nhân, ông đã bén duyên với nghề làm tranh từ khi nào?

Nghệ nhân Nguyễn Đăng Tâm: Đây là nghề gia truyền của gia đình tôi từ hơn 500 năm nay, cứ đời cha truyền đời con, đời con truyền đời cháu. Thời nhỏ, tôi bắt đầu tiếp xúc với nghề qua sự hướng dẫn của bố mẹ. Tôi chính thức sống bằng nghề làm tranh từ những năm 90, đến nay được 35 năm. 

PV: Những năm 1990, khi tranh Đông Hồ chưa được nhiều người biết đến. Vậy điều gì đã khiến ông quyết định dành toàn bộ thời gian để theo đuổi nghề tranh?

Nghệ nhân Nguyễn Đăng Tâm: Ai ở đất Kinh Bắc cũng biết những năm đầu thập niên 90, khi kinh tế nước nhà chưa ổn định, đời sống người dân chưa ấm êm, tranh Đông Hồ vì thế chưa được nhiều người chú ý. Ngày đó, làng tôi có nghề vàng mã, tôi đã phải làm song song để cuộc sống ổn định. Có thời điểm tôi làm hàng mã vào ban ngày, tối trở về với công việc nghiền sò điệp, rang hoa hòe để làm tranh. 

Bước ngoặt đến vào năm 1995, khi Đài Truyền hình Việt Nam thực hiện một phóng sự về tranh Đông Hồ, mang hình ảnh của làng nghề đến gần hơn với công chúng trong và ngoài nước. Khi đó, tôi quyết tâm dành trọn thời gian với Đông Hồ.

PV: Để hoàn thiện một bức tranh Đông Hồ, người nghệ nhân phải trải qua nhiều công đoạn, đòi hỏi sự tỉ mỉ, tập trung cao độ. Ông có thể chia sẻ thêm về quy trình làm tranh dân gian này?

Nghệ nhân Nguyễn Đăng Tâm: Quy trình làm tranh Đông Hồ khá phức tạp, cần sự cẩn trọng qua nhiều bước. Với tôi, 4 công đoạn chính bao gồm: khắc ván, làm màu, bồi giấy và in tranh. 

Muốn có một bức tranh đẹp thì trước hết phải có bản khắc đẹp, theo tôi khắc ván là công đoạn thử thách nhất. Như lời cha tôi răn dạy: “Khắc gỗ là vẽ”, người nghệ nhân không chỉ cần kỹ thuật đục khắc mà còn phải am hiểu cách tạo hình truyền thống. 

Bên cạnh đó, việc chế tạo màu cũng đòi hỏi kinh nghiệm trong lựa chọn và xử lý nguyên liệu tự nhiên như lá tre, sỏi son, vỏ sò điệp hay hoa hòe. Ngoài việc bỏ công sức, người làm tranh cũng phải đặt để cái tâm làm nghề vào, thì mới cho ra đời những bức tranh ý nghĩa và có giá trị lâu dài.

PV: Theo ông, việc sử dụng những chất liệu như vỏ điệp, sỏi son, lá tràm, hoa hoè đã tạo nên đặc trưng riêng của dòng tranh như thế nào?

Nghệ nhân Nguyễn Đăng Tâm: Tôi vẫn nhớ, họa sĩ Quang Phòng từng bộc bạch: “Cầm tờ tranh lên tay khi nó mới in xong còn thơm nức mùi hồ nếp, hòa lẫn với vị nồng của điệp, đắng của dó, chát của hòe, hăng hắc của tràm, ngòn ngọt của rơm… ta thấy nó hoàn toàn là sản phẩm của đất trời… Những tờ tranh nhỏ bé, mỏng manh mà chứa đựng nhiều điều kỳ diệu, dạt dào, bao la hồn dân tộc”. Tranh Đông Hồ mang nét đặc biệt từ chính những chất liệu mộc mạc ấy.

Giấy in tranh được làm thủ công từ cây dó, trong khi màu sắc cũng có nguồn gốc hoàn toàn tự nhiên. Đó là sắc trắng từ vỏ điệp, màu đỏ từ sỏi son, màu xanh từ lá tràm, sắc vàng từ hoa hòe và màu đen từ lá tre. Năm sắc màu ấy hòa quyện, kết tinh nên những bức tranh sống động. Dù làm từ thiên nhiên nhưng rất bền màu, có những tác phẩm đã vượt qua cả trăm năm mà màu sắc vẫn còn nguyên, giữ trọn vẹn tinh thần và hồn cốt nghệ thuật.

PV: Dân gian có câu “Dùng chuyện xưa để soi tỏ chuyện nay”. Điều này có đúng với nội dung của tranh Đông Hồ không, thưa ông?

Nghệ nhân Nguyễn Đăng Tâm: Cái chung của tranh Đông Hồ là nội dung gắn liền với đời sống, văn hóa và ước vọng của người Việt. Mỗi bức tranh đều thể hiện niềm mong cầu điều thiện, sung túc và hạnh phúc. Như tranh “Vinh hoa” và “Phú quý”, hầu như gia đình nào cũng treo vào ngày Tết, để cầu một năm mới làm ăn phát đạt, gia đình sum vầy, con cháu đầy đủ cả nếp lẫn tẻ.

Không chỉ vậy, tranh Đông Hồ còn phác họa ước mơ giản dị, chân chất của người nông dân. Tranh “Gà đàn” tượng trưng cho hạnh phúc gia đình, tranh “Lợn” lại là mong ước chăn nuôi phát triển. Ngay cả khi sáng tác những mẫu tranh mới, chúng tôi vẫn bám sát tinh thần ấy, lấy chất liệu từ cuộc sống và những câu chuyện gần gũi với người dân. Dù đề tài có thay đổi theo thời gian, tranh Đông Hồ luôn hướng đến phản ánh đời sống và gửi gắm những bài học có giá trị với con người.

Giữ hồn xưa, mở lối mới

PV: Tranh Đông Hồ vốn gắn với hình thức thể hiện và không gian trưng bày truyền thống. Trước nhu cầu thưởng thức nghệ thuật ngày càng đa dạng của công chúng, ông đã có những thay đổi gì để dòng tranh gần gũi hơn với đời sống hiện đại?

Nghệ nhân Nguyễn Đăng Tâm: Muốn giữ tranh Đông Hồ, trước hết phải hiểu thế nào là Đông Hồ. Gia đình tôi luôn tâm niệm phải gìn giữ cái “hồn” của dòng tranh do cha ông để lại, đồng thời tìm cách đưa tranh đến gần hơn với người Việt và bạn bè quốc tế. Vì vậy, tôi luôn tìm tòi, đổi mới hình thức sản phẩm để phù hợp với nhu cầu hiện nay. 

Nếu như trước đây, những bức tranh thường có kích thước nhỏ trong không gian nhà quê cổ thì ngày nay, tôi phát triển nhiều kích cỡ khác nhau đáp ứng nhu cầu trang trí những không gian rộng hơn. Tôi còn nghĩ đến các vật dụng nhỏ xinh có thể mang theo bên mình, hay làm quà tặng bạn bè. Thế là những tấm bưu thiếp, cuốn sổ tay bìa in tranh Đông Hồ ra đời.

Cách làm này giúp tranh tiếp cận nhiều nhóm đối tượng hơn, kể cả học sinh, sinh viên hay những người chưa có điều kiện mua các tác phẩm kích thước lớn. Khách mua hàng họ thích lắm, cầm trên tay một tấm bưu thiếp, họ như mang một phần văn hoá về nhà vậy. Dù thay đổi về kích thước, hình thức hay cách ứng dụng, tôi không làm những điều trên để thay đổi tranh Đông Hồ, mà để nó được sống tiếp, được lan tỏa rộng rãi hơn. 

PV: Trong chuyến đi Pháp năm 2024, ông đã có dịp giới thiệu tranh Đông Hồ và trực tiếp trình diễn các công đoạn làm tranh trước công chúng quốc tế. Khi đưa một dòng tranh dân gian Việt Nam đến với những người chưa từng biết đến loại hình nghệ thuật này, ông thường lựa chọn cách giới thiệu như thế nào để họ hiểu và cảm nhận được giá trị của tranh Đông Hồ?

Nghệ nhân Nguyễn Đăng Tâm: Tôi may mắn có dịp đến nhiều quốc gia như Anh, Pháp, Brazil để giới thiệu tranh Đông Hồ. Ở mỗi nơi, tôi thường bắt đầu bằng câu chuyện về lịch sử của làng nghề, thay vì mô tả nội dung từng bức tranh. 

Theo tôi, điều khiến bạn bè quốc tế thực sự trân trọng dòng tranh này nằm ở những giá trị văn hóa được gìn giữ và trao truyền qua nhiều thế hệ. Chính quá trình làm tranh thủ công cùng những kỹ thuật, nguyên liệu đặc trưng đã tạo nên bản sắc riêng của Đông Hồ, cũng là điều làm nên sức hấp dẫn của dòng tranh đối với công chúng quốc tế. 

PV: Sau những chuyến đi giới thiệu tranh Đông Hồ ở khắp nơi, trở về quê hương, ông cùng gia đình lại dành tâm huyết xây dựng nhà trưng bày tranh dân gian Đông Hồ. Ông có thể chia sẻ về mong muốn mà gia đình gửi gắm khi xây dựng không gian này?

Nghệ nhân Nguyễn Đăng Tâm: Tôi thấy vui khi nhà trưng bày được thành lập vào tháng 4/2024. Từ xưa, gia đình tôi luôn muốn có một không gian để du khách tìm hiểu sâu hơn về lịch sử tranh Đông Hồ, đồng thời lưu giữ và giới thiệu nghề thủ công truyền thống của dòng họ. Nhà trưng bày không thu vé tham quan, bởi điều gia đình hướng đến là tất cả mọi người đều có cơ hội tiếp cận dòng tranh này. 

Sau hơn 2 năm hoạt động, nơi đây đã đón nhiều lượt khách trong và ngoài nước. Có những hôm, tôi được kể chuyện và hướng dẫn làm tranh cho gần 500 em học sinh, cảm giác như mình được trẻ lại. Nhiều sinh viên còn chọn tranh Đông Hồ làm đề tài nghiên cứu, luận văn tốt nghiệp. Nhìn thấy sự quan tâm ấy, tôi thấy mừng và tin rằng dòng tranh quê hương vẫn đang được các thế hệ tiếp nối tìm hiểu, trân trọng.

PV: Nhưng để dòng tranh này tiếp tục hiện diện trong đời sống, việc trao truyền nghề cho thế hệ sau cũng có ý nghĩa đặc biệt quan trọng. Nhìn lại hành trình gắn bó với nghề, ông kỳ vọng điều gì ở những người trẻ trong gia đình mình? 

Nghệ nhân Nguyễn Đăng Tâm: Điều khiến tôi vui mừng là gia đình đã có thế hệ tiếp tục gắn bó với nghề. Tôi mong các con, các cháu hiểu được cái hay, cái đẹp của dòng tranh và trân trọng nghề truyền thống mà cha ông để lại.

Người trẻ hôm nay có lợi thế về công nghệ, tận dụng Internet để giới thiệu sản phẩm của gia đình, quê hương đến với đông đảo công chúng. Tuy nhiên, để thực sự tiếp nối nghề, các bạn cần dấn thân một cách nghiêm túc. Đừng chỉ học để biết, mà hãy học để làm.

Khi có tình yêu và sự bền bỉ với nghề, mỗi người sẽ góp phần đưa giá trị nghệ thuật của tranh Đông Hồ đến nhiều người hơn. Tôi tin rằng, với sự tiếp nối của thế hệ trẻ, nghề truyền thống này sẽ không bị mai một, thậm chí còn phát triển mạnh mẽ, trở thành niềm tự hào của văn hóa Việt trong thời đại mới.

PV: Xin trân trọng cảm ơn Nghệ nhân ưu tú Nguyễn Đăng Tâm về cuộc trò chuyện ý nghĩa này!