(Sóng trẻ) - Trên sân khấu hiện đại, điệu Then tìm được một ngôn ngữ biểu đạt mới, đưa câu hát và tiếng đàn Tính đến gần hơn với công chúng trẻ.

Vừa qua, trên sân khấu Anh trai vượt ngàn chông gai chứng kiến một cú hích mang tên “Tích Tịch Tình Tang”. Không còn giới hạn trong những nếp nhà sàn hay các hội diễn văn nghệ truyền thống, điệu Then, nhịp Tính tẩu đã bước ra sân khấu lớn, hòa quyện cùng âm nhạc đương đại. Khoảnh khắc Tốp Then Suối Ngàn cùng các nghệ sĩ trong liên minh “Hợp Lực Rực Rỡ” cùng cất lên làn điệu Then, âm sắc đàn Tính và không khí rộn rã của lễ hội Lồng Tồng Việt Bắc. 

Các nghệ sĩ để Then, đàn Tính không “ép” văn hoá vào một bản thể nhất định, mà để chính văn hoá tự xuất hiện, len lỏi và hình thành nền tảng cho bài hát. Từ những câu hát đầu tiên gọi tên Then Thần Sa (làn điệu dân ca Tày xuất phát từ xã Thần Sa, Thái Nguyên) đến mái đá Ngườm (Thần Sa, Thái Nguyên), tất cả đã dựng nên một vùng Việt Bắc mây ngàn từ chính những làn điệu Then. 

Sự xuất hiện của những nghệ sĩ trẻ bên cạnh Tốp Then Suối Ngàn, trong đó có nghệ sĩ Hoàng Dũng và mẹ – PGS.TS Hoàng Thị Chiên, gợi lên hình ảnh về việc trao truyền và gửi gắm nét đẹp truyền thống từ thế hệ trước cho thế hệ kề cận. Việc người trẻ đưa nghệ thuật Then vào không gian âm nhạc hiện đại, kết hợp cùng sân khấu lớn được đầu tư công phu, đã góp phần mang bề dày lịch sử và vẻ đẹp của điệu Then kết nối tới cộng đồng công chúng rộng lớn hơn.

Trò chuyện cùng nhóm phóng viên nghệ nhân Hải Hậu - thành viên của Tốp Then Suối Ngàn cùng góp mặt trong tiết mục “Tích Tịch Tình Tang” chia sẻ: “Trong quá trình tập luyện được sự giúp đỡ của tất cả các anh tài trong team Hợp Lực Rực Rỡ, tôi nhận ra đưa hát then vào những ca khúc nhạc mới sẽ khiến dòng nhạc này trở nên mới mẻ hơn. Bình thường hát then đa số chỉ có ở bản làng, những cái không gian nhỏ.” Theo nghệ nhân Hải Hậu, tham gia ATVNCG là cơ hội để quảng bá hình ảnh đàn tính và lời hát then đến với đông đảo khán giả hơn, đặc biệt là giới trẻ.

Điều khiến Tích Tịch Tình Tang thực sự viral không chỉ nằm ở việc đưa Then vào một bản phối hiện đại. Tiết mục tạo ra một lớp ngôn ngữ trung gian, đan cài Tiếng Tày vào trong những lời hát chính, phối khí, vũ đạo, hình ảnh sân khấu đóng vai trò như một công cụ truyền tải văn hoá, giúp khán giả chưa từng tiếp xúc với Then vẫn cảm được tinh thần của nó mà không cần hiểu tiếng Tày.

“Tích Tịch Tình Tang” chạm đến một trăn trở lớn của thời đại: nỗi sợ văn hóa bị lãng quên. Bài hát không đặt ra câu hỏi, mà dùng chính chất liệu truyền thống để trả lời, rằng: Hãy để người trẻ được hát, được đàn, và được kể chính những câu chuyện của di sản truyền thống, theo cách riêng của thế hệ hôm nay.

Song, tiếng vang ấy liệu có đủ làm nên cuộc "chấn hưng" văn hoá?

Sức hút của một tiết mục như “Tích Tịch Tình Tang” có thể mang Then, đàn Tính đến gần hơn với người trẻ, đánh thức sự tò mò và hứng thú tìm hiểu của công chúng. Song, trước sự hối hả và biến chuyển không ngừng của thế giới số, khi những tiếng hò reo ấy dừng lại, khi thuật toán của các nền tảng mạng xã hội chuyển sang một xu hướng mới, tiếng vang của Then sẽ neo đậu vào đâu để không chìm dần vào quên lãng?

Một cuộc “chấn hưng” văn hoá chưa bao giờ được xây dựng chỉ bằng những sự hứng thú nhất thời. Rất nhiều người trẻ “thích” một tiết mục triệu view, hào hứng chia sẻ nó lên trang cá nhân. Nhưng khi cơn sốt mạng xã hội đi qua, bao nhiêu người trong số đó sẵn sàng ngồi xuống, ôm cây đàn Tính để học từng nhịp phách vỡ lòng? 

Hiểu thấu sức mạnh của sự chuyển mình ấy, Trịnh Yến Nhi - sinh viên ngành Dân ca, trường Cao đẳng Văn hóa Nghệ thuật Việt Bắc, mang trong mình một góc nhìn đầy cởi mở của lớp người kế cận. Khác với sự kiên định giữ trọn nguyên bản của các bậc nghệ nhân tiền bối, Yến Nhi tin rằng sự cách tân chính là chiếc chìa khóa sống còn cho nghệ thuật dân tộc.

Sự chú ý của công chúng dành cho Then là một mồi lửa, nhưng để giữ lửa, di sản cần được phát triển bằng chính hành động bảo tồn từ thực tiễn. Nhìn nhận sâu hơn về hiện tượng này, sự thiếu hụt trong việc tiếp nhận di sản của người trẻ đến từ rào cản không gian và cách thức truyền tải.

Để mạch nguồn của Then luôn bền bỉ, nhiều hoạt động sinh hoạt hát Then dần được khởi xướng và duy trì trên các giảng đường nơi xứ ngàn. Tại CLB Hát Then - Trường Phổ thông Vùng cao Việt Bắc, việc giữ lấy điệu Then cội nguồn đã trở thành một phần nhịp sống của thế hệ kế cận. Theo Lan Hương, chủ nhiệm câu lạc bộ, trên vai của mỗi người trẻ chính là sứ mệnh của việc gìn giữ và phát triển văn hoá dân tộc. "Không phải người trẻ quay lưng với di sản, mà chúng ta thiếu một mảnh đất để ươm mầm" - Lan Hương chia sẻ. 

Biến những trăn trở thành hành động, CLB Hát Then của trường Phổ thông Vùng cao Việt Bắc, dưới sự hướng dẫn tận tình của NSƯT Phạm Văn Quang đã quy tụ hơn 100 thành viên. Mỗi thành viên chính là một hạt mầm đang lặng lẽ nảy nở, mang theo kỳ vọng nối dài sức sống của điệu Then giữa nhịp sống đương đại. 

Đằng sau niềm yêu thích hát Then là cả một hành trình kiên trì xuất phát từ tình yêu với nghệ thuật truyền thống của các em học sinh nơi đây. Có những ngón tay phồng rộp vì mới tập gảy dây, có những âm điệu tiếng Tày, tiếng Nùng phát âm chưa thật tròn vành rõ chữ, nhưng bầu không khí thì luôn vẹn nguyên sự say mê.

Ở không gian ấy, khoảng cách thế hệ dường như bị xóa nhòa. NSƯT Phạm Văn Quang đang từng ngày “truyền lửa”, kể cho các em nghe câu chuyện của bản làng mình qua từng làn điệu. Với những học sinh trường nội trú xa nhà, tiếng xóc nhạc và điệu Then như trở thành sợi dây vô hình níu giữ các em lại với quê hương, cội nguồn. Đó chính là mảnh đất màu mỡ nhất để di sản bám rễ và đâm chồi.

Cùng với đó, Nghệ nhân Hải Hậu cũng mang nhiều dự định: “ Hiện nay, tôi đang kết hợp với UBND của xã, thông qua tổ chức Đoàn Thanh niên, những lớp bồi dưỡng và những lớp tập huấn cho các bạn học sinh các cấp có cơ hội tìm hiểu về nghệ thuật hát then đàn tính.” Từ niềm mong mỏi của bản thân, bà mong muốn những chương trình như vậy sẽ giúp quảng bá du lịch và kết hợp với các doanh nghiệp, hợp tác xã trên địa bàn để mình vừa phát triển kinh tế mà gắn với phát triển văn hóa của địa phương.

Để người trẻ cùng cất tiếng Then

Sáng tạo không đồng nghĩa với phá vỡ. Trong dòng chảy tất yếu của thời đại, sự thay đổi là phương thức để di sản sinh tồn, nhưng chính những giá trị cốt lõi mới là mỏ neo giữ lại bản sắc. Người trẻ có thể mang trong mình thế mạnh của công nghệ, của khả năng sáng tạo trên mạng xã hội để giúp Then lan tỏa nhanh hơn. 

Tuy nhiên, để di sản giữ được giá trị thuần tuý, việc bảo tồn và lưu truyền là cả một hành trình dài, đòi hỏi tinh thần trách nhiệm của mỗi người. “Thế hệ đi trước là những người lưu giữ di sản. Nhưng nếu thế hệ trẻ chúng em hôm nay không chịu tiếp nhận, thì khoảng trống giữa Then và đời sống đương đại sẽ ngày càng lớn, và chẳng bao lâu nữa mạch ngầm ấy sẽ đứt gãy hoàn toàn” - Phùng Lan Hương, Chủ nhiệm CLB Hát Then trường PT VCVB nhấn mạnh.

Sự thay đổi dẫu có thế nào cũng không thể đi quá lằn ranh của sự tôn trọng nguyên tác. Nhiệm vụ cấp bách của người trẻ lúc này không phải “thay thế” vai trò của các nghệ nhân gạo cội, mà là học hỏi, ghi chép và lưu giữ để những giá trị vô giá ấy không chỉ tồn tại trong tiềm thức.

Ngọn lửa Then chỉ đang lặng lẽ chuyển mình, bền bỉ ươm mầm dưới những mái trường và rực cháy trong lồng ngực những người trẻ khao khát tìm về cội nguồn. Chính vậy, câu kết cho khúc Then Thần Sa được gửi gắm ở cuối tiết mục “Tích Tịch Tình Tang” không đơn thuần là một câu kết. Đó chính là lời khẳng định về sứ mệnh của người trẻ, về sức sống của nghệ thuật truyền thống trong kỷ nguyên mới. Từng tiếng đàn Tính, từng nhịp câu Then vẫn ở đấy, vang vọng, và nhắc những thế hệ tiếp nối rằng: khi câu chuyện còn được kể tiếp, ký ức vẫn còn tồn tại, thì con người vẫn có lý do để quay trở về nguồn cội.

Khúc hát then thần sa 

Còn lan xa mãi mãi 

Xem chi tiết bài viết tại: https://preview.shorthand.com/g2Ny49Pjfgq1deKp