AI và cái bẫy tri thức

(Sóng trẻ) - Sự phát triển của trí tuệ nhân tạo (AI) đang làm thay đổi cách giới trẻ tiếp cận thông tin và học tập. Từ tìm kiếm tài liệu, tóm tắt văn bản đến lập đề cương nghiên cứu, AI trở thành công cụ hỗ trợ quen thuộc của nhiều sinh viên. Nhưng phía sau sự tiện lợi ấy là nguy cơ phụ thuộc, khi không ít người dần mất thói quen tự tìm tòi và tư duy độc lập.

AI đã trở thành trợ lý quen thuộc trong học tập

Hiện nay, chỉ với một câu lệnh, người học có thể nhận được bản tóm tắt hàng chục trang tài liệu, gợi ý hướng triển khai bài luận hay khung đề cương nghiên cứu. Những việc từng tốn nhiều thời gian tìm kiếm, xử lý thông tin nay được hoàn thành trong vài phút. Không khó để bắt gặp học sinh, sinh viên dùng ChatGPT, Gemini hay Claude trong quá trình học. Thay vì mất hàng giờ lục tìm từ nhiều nguồn, họ đặt câu hỏi trực tiếp và nhận về câu trả lời tổng hợp. AI còn giải thích khái niệm khó, gợi ý cách tiếp cận vấn đề và đề xuất hướng chỉnh sửa bài viết. 

Theo số liệu được công bố trong kết quả sơ bộ Chương trình đánh giá học sinh quốc tế PISA 2025 (8/9/2026) của Tổ chức Hợp tác và Phát triển kinh tế (OECD), có tới 94% học sinh Việt Nam đã sử dụng AI để hỗ trợ học tập. Tuy nhiên, chỉ khoảng 70% được hướng dẫn cách đánh giá và kiểm chứng nội dung do công nghệ này tạo ra.

Không chỉ xuất hiện trong môi trường học đường, AI còn được thế hệ trẻ tiếp cận từ sớm. Theo UNICEF, ít nhất 20 triệu trẻ em tại 10 quốc gia đã sử dụng AI, với tốc độ tiếp cận nhanh hơn gấp ba lần người lớn. Trong đó, khoảng 13 triệu trẻ em sử dụng công nghệ này để hỗ trợ học tập và làm bài tập về nhà.

Những con số trên cho thấy AI đang dần trở thành một phần trong quá trình tiếp cận tri thức của thế hệ trẻ. Công nghệ này mở ra nhiều phương thức học tập linh hoạt, giúp người học tiết kiệm thời gian và nâng cao hiệu suất công việc. Tuy nhiên, khi mức độ sử dụng ngày càng tăng, khả năng đánh giá và kiểm chứng thông tin cũng trở thành kỹ năng không thể thiếu.

Khi sự tiện lợi trở thành cái bẫy phụ thuộc

Việc AI có thể đưa ra câu trả lời nhanh chóng cũng khiến một bộ phận học sinh, sinh viên hình thành tâm lý phụ thuộc. Thay vì tự đọc tài liệu, phân tích vấn đề và xây dựng lập luận, nhiều người lựa chọn đưa toàn bộ yêu cầu cho AI rồi sử dụng kết quả nguyên vẹn do AI thực hiện.

Đáng lo ngại hơn là không phải người học nào cũng có thói quen kiểm chứng thông tin do AI cung cấp. Những số liệu thiếu căn cứ, dẫn chứng không chính xác hay tài liệu tham khảo không tồn tại vẫn có thể xuất hiện trong câu trả lời của các mô hình trí tuệ nhân tạo. Nếu tiếp nhận một cách thụ động, người học rất dễ nhầm lẫn giữa thông tin có cơ sở và nội dung được AI tạo ra.

Chia sẻ về thói quen sử dụng AI trong học tập, bạn Nguyễn Minh Thanh - sinh viên Trường Đại học Hà Nội cho biết: “Mình thường dùng AI khi cần tìm tài liệu hoặc chưa biết bắt đầu một bài tập từ đâu. Có lần vì muốn tiết kiệm thời gian, mình dùng luôn câu trả lời AI mà không kiểm tra lại. Đến khi phát hiện có thông tin sai, mình mới nhận ra không thể hoàn toàn dựa vào công cụ này”.

Theo Minh Thanh, khi phải hoàn thành nhiều bài tập trong thời gian ngắn, AI là lựa chọn thuận tiện để tìm thông tin và gợi ý cách triển khai. Nhưng nếu chỉ nhận câu trả lời có sẵn mà không tự tìm hiểu, đối chiếu, người học rất dễ hình thành thói quen lệ thuộc.

Khi mọi câu hỏi đều có thể được giải đáp sau vài giây, người học có nguy cơ giảm dần khả năng tự đặt vấn đề, tìm kiếm lời giải và bảo vệ quan điểm cá nhân. Về lâu dài, AI có thể chi phối cách người học tiếp cận và giải quyết vấn đề thay vì đơn thuần đóng vai trò hỗ trợ.

Một số sinh viên lựa chọn sử dụng AI như công cụ tham khảo thay vì phụ thuộc hoàn toàn vào những câu trả lời có sẵn. Bạn Nguyễn Hương Giang - sinh viên Trường Đại Học Thương Mại chia sẻ: “Mình thường dùng AI để tham khảo hướng giải quyết vấn đề, nhưng không xem câu trạ lời đó là kết luận cuối cùng. Có những thông tin AI đưa ra nghe rất hợp lý nhưng chưa chắc đã chính xác. Nếu chỉ sử dụng đáp án có sẵn mà không tự tìm hiểu, mình sẽ không thực sự hiểu kiến thức đó. Vì vậy, mình luôn cố gắng đối chiếu thông tin và tự xây dựng lập luận của mình”.

Hai cách tiếp cận cho thấy sự khác biệt về cách ứng dụng AI vào học tập. Nếu xem câu trả lời do công nghệ tạo ra là kết quả cuối cùng, người học dễ bỏ qua quá trình tìm tòi và hình thành kiến thức. Ngược lại, khi biết chọn lọc, đối chiếu và phát triển thông tin, AI có thể trở thành công cụ hỗ trợ hiệu quả cho tư duy.

Sử dụng AI một cách thông minh

AI có thể hỗ trợ người học tiết kiệm thời gian và tiếp cận kiến thức theo nhiều cách khác nhau. Tuy nhiên, hiệu quả của công cụ này phụ thuộc phần lớn vào cách mỗi người sử dụng. Thay vì xem AI là nơi cung cấp đáp án cho mọi câu hỏi, học sinh, sinh viên cần chủ động xác định mục đích sử dụng, coi những thông tin nhận được là nguồn tham khảo để tiếp tục tìm hiểu. Trong quá trình

học tập, người dùng nên đối chiếu câu trả lời của AI với giáo trình, tài liệu chính thống hoặc các nguồn đáng tin cậy khác, đặc biệt với những thông tin có số liệu, dẫn chứng và trích dẫn cụ thể. 

Bên cạnh kỹ năng sử dụng, khả năng nhận diện giới hạn của AI cũng là điều cần thiết. Công cụ này có thể đưa ra thông tin sai lệch, thiếu cập nhật hoặc tạo ra những nguồn tài liệu không có thật. Vì vậy, người dùng không nên mặc nhiên xem mọi câu trả lời là chính xác, mà cần giữ thái độ chủ động, tỉnh táo trong tiếp nhận thông tin. 

AI không phải là công cụ cần tránh né, mà là công nghệ cần được sử dụng đúng cách. Khi biết đặt câu hỏi, kiểm chứng thông tin và tự chịu trách nhiệm với nội dung mình tạo ra, người trẻ có thể tận dụng những lợi ích của AI mà không đánh mất khả năng tư duy độc lập. Điều quan trọng không nằm ở việc sử dụng AI nhiều hay ít, mà ở việc mỗi người cần làm chủ quá trình học tập và suy nghĩ của mình.