(Sóng trẻ) - Tốt nghiệp ngành thiết kế thời trang, Đặng Hương Quỳnh lại chọn rẽ lối làm người thợ “tay ngang”, ngày ngày đối mặt với lửa lò và bụi đồng để góp phần hồi sinh pháp lam Huế. Dưới đôi tay sáng tạo, di sản tưởng chừng chỉ nằm trong bảo tàng nay sống động trên những món phụ kiện hiện đại.
Nếu từng sải bước qua những lăng tẩm, đền đài ở Huế, người ta dễ dàng bị thu hút bởi những chi tiết trang trí hình rồng, mây, các ô hộc trang trí bát bửu, tứ quý với màu sắc rực rỡ trên mái ngói cung đình. Đó chính là pháp lam - thứ nghệ thuật tráng men công phu trên cốt kim loại, mang lại dấu ấn đặc trưng riêng bởi sự sáng tạo của người Việt và văn hóa Việt.
Từng là biểu tượng quyền quý bậc nhất của triều Nguyễn, thế nhưng từ lúc hưng thịnh đến khi thất truyền, Pháp lam Huế chỉ tồn tại vỏn vẹn chừng 60 năm. Thời gian tuy ngắn nhưng cũng đã kịp để lại những dấu ấn đáng nể, góp phần không nhỏ trong việc định hình dấu ấn văn hóa, mỹ thuật của một triều đại. Những năm gần đây, một số nhóm và cá nhân đã ra sức tìm tòi hướng khôi phục lại kỹ thuật chế tác pháp lam Huế nhằm phục vụ cho công tác trùng tu các di tích cũng như để bảo tồn nghề xưa.

Cũng với mong muốn đưa pháp lam trở lại đời sống, tại một xưởng chế tác nằm sâu trong con ngõ ở phường Hoàng Liệt, Hà Nội, ngày ngày vẫn vang lên những âm thanh quen thuộc. Đó là tiếng búa gõ đanh thép lên phôi kim loại, lẫn trong sức nóng hầm hập phả ra từ cánh cửa lò nung. Nơi đây, Đặng Hương Quỳnh, cô gái sinh năm 1991 với đôi bàn tay lấm lem bụi đồng, đang cặm cụi gạt từng hạt men li ti.


Hương Quỳnh không sinh ra trong một gia đình làm nghề truyền thống, cũng chẳng lớn lên bên những lò men cổ. Bước đệm đầu tiên của cô lại là chuyên ngành thiết kế thời trang tại học viện Raffles. Sự tò mò với các chất liệu thủ công mới lạ đã dẫn lối cho Quỳnh. Trong một lần tìm hiểu các sản phẩm của thương hiệu nước ngoài, cô tình cờ bắt gặp một tác phẩm pháp lam vô cùng tinh xảo. Từ khoảnh khắc đó, cô gần như dồn toàn bộ sự chú ý và niềm say mê vào kỹ thuật tráng men trên kim loại này.
Với tư duy của một người học thiết kế, Quỳnh nhìn thấy ở đó nhiều hơn là một kỹ thuật chế tác cổ xưa. Cô nhận ra loại hình nghệ thuật này hoàn toàn có thể bước ra khỏi khuôn mẫu truyền thống để ứng dụng vào các sản phẩm hiện đại.
Nhớ lại những ngày đầu chập chững theo nghề, cô đã gặp không ít trở ngại khi cố gắng tiếp cận những kiến thức nền tảng, bởi pháp lam từng có một thời gian dài đứt gãy và thất truyền, tư liệu nghiên cứu bằng tiếng Việt gần như vắng bóng. Không có người cầm tay chỉ việc, cô gái trẻ đành tự mò mẫm thêm qua các tài liệu nước ngoài.
Bên cạnh đó, chính sự lộng lẫy và tinh xảo của pháp lam đã vô tình khoác lên nó dáng vẻ quá đỗi xa xỉ. Trong tâm thức của phần đông người Việt, đây vẫn mặc định là nghệ thuật của chốn cung đình, đền đài, và họ thường chỉ chiêm ngưỡng chúng như những hiện vật trong bảo tàng.

Dẫu vậy, cô quan niệm sự đắt đỏ trong chế tác không thể là rào cản để di sản đứng ngoài cuộc sống. Thay vì nằm im trong lồng kính, loại hình nghệ thuật này cần một hướng đi mới, mang tính ứng dụng cao hơn để thực sự tồn tại trong đời sống thường nhật.

Mang trong mình lý tưởng lan tỏa nghệ thuật xưa tới người trẻ, Quỳnh ứng dụng hoa văn truyền thống lên bề mặt của những vật dụng cá nhân như chiếc bật lửa hay mặt đồng hồ. Lựa chọn này bắt nguồn từ một thói quen rất giản dị. Vào mỗi dịp đầu năm mới, người ta thường trao tay nhau chiếc bật lửa như cách gửi gắm sự may mắn, ấm áp. Nắm bắt ý nghĩa đó, cô đã khéo léo đưa một di sản độc đáo lên chính vật dụng mang tính biểu tượng này, biến nó thành món quà mang theo những thông điệp tốt lành.

Thế nhưng, từ ý tưởng đến thực tế là một khoảng cách dài. Bắt tay vào thực hiện, cô mới hiểu vì sao pháp lam lại kén người làm đến vậy. “Để tạo ra một tác phẩm pháp lam đạt độ tinh xảo, người thợ phải kiểm soát màu sắc gần như tuyệt đối. Với nhiệt độ lò nung trên 1.000 độ C, chỉ một sai lệch nhỏ cũng đủ khiến bảng màu thay đổi”, Quỳnh nói.


Do đó, để có một sản phẩm hoàn thiện, người thợ phải đánh đổi bằng hàng tá phế phẩm. Men không chín, lỗi màu, nứt vỡ, phôi kim loại biến dạng vì nhiệt,...
“Trong suốt một thời gian dài, mình gần như không tạo ra được sản phẩm hoàn chỉnh nào, cũng chưa có thu nhập từ công việc này. Chi phí vật liệu lại rất cao... Đã có những lúc mình muốn bỏ cuộc”, Quỳnh tâm sự.
Nhưng rồi, gác lại những ngổn ngang ấy, cô lại kiên trì bước tiếp. “Mình luôn tin rằng sau quá trình khó khăn và tôi luyện, mình sẽ đạt được kết quả xứng đáng”.
Hiện tại, những sản phẩm pháp lam mang tính ứng dụng của cô bắt đầu góp mặt trong các dự án văn hóa, mở ra cơ hội để công chúng tiếp cận trực tiếp với tinh hoa pháp lam Huế. Hương Quỳnh cũng dần được ghi nhận trong vai trò cố vấn chuyên môn, tham gia vào các dự án đưa di sản vào đời sống đương đại. Ở đó, Quỳnh không chỉ đảm bảo tính chuẩn xác của kỹ thuật chế tác, mà còn cùng các bạn sinh viên lan tỏa kỹ nghệ này dưới những góc nhìn mới.

Giữ lửa với một nghề thủ công truyền thống chưa bao giờ là hành trình dễ dàng, nhất là với người trẻ. Nhưng người thợ ấy vẫn chọn ở lại, lặng lẽ theo đuổi đam mê của mình, để rồi góp phần hồi sinh một di sản độc đáo, quý báu và có một không hai của nhà Nguyễn.
Cô giáo Phạm Thị Huyền và ba thập kỷ nâng bước những mảnh đời khuyết
(Sóng trẻ) - Gần 30 năm qua, có một lớp học không tiếng trống trường, không yêu cầu giấy khai sinh, không thu một khoản học phí vẫn đều đặn duy trì mỗi ngày. Từ những ngày đầu tiên, cô đã kiên trì, đồng hành cùng các em trong hành trình tiếp cận tri thức
Hơn nửa thế kỷ 'tiếp lửa' nghề bánh cuốn Thanh Trì
(Sóng trẻ) - Nằm trên góc phố nhỏ tại phường Vĩnh Hưng (Hà Nội), cửa hàng bánh cuốn Thanh Trì cô Lan níu chân thực khách bởi sự dân dã, đậm đà bản sắc ẩm thực Hà Thành.
Nghệ thuật cải lương trong dòng chảy thời đại số
(Sóng trẻ) - Sự phát triển của công nghệ và các nền tảng số đang làm thay đổi cách công chúng tiếp cận nghệ thuật truyền thống. Trước những chuyển động ấy, cải lương cũng đứng trước bài toán thích ứng với phương thức tiếp cận mới, nhằm gìn giữ những giá



