Trong cuộc đua thành tích, không ít phụ huynh đặt lên vai con những kỳ vọng lớn với mong muốn mở ra một tương lai tốt đẹp hơn. Tuy nhiên, khi điểm số trở thành một “thước đo”, các em có thể dần nhìn nhận bản thân qua những con số, sợ thất bại, sợ làm cha mẹ thất vọng và đánh mất sự tự tin vốn có.

Vậy đâu là ranh giới giữa việc thúc đẩy nỗ lực và vô tình tạo ra áp lực? Làm thế nào để cha mẹ vừa đồng hành cùng hành trình học tập của con, vừa bảo vệ sức khỏe tinh thần và giữ gìn sự kết nối trong gia đình? Hôm nay chúng tôi sẽ có một cuộc trò chuyện với cô Vũ Thị Thanh Huyền - Chuyên gia tham vấn tâm lý học đường để giải đáp cho những câu hỏi này.

PV: Đứng trước mỗi kỳ thi, hầu như ngôi nhà nào cũng bước vào một giai đoạn căng thẳng cao độ. Theo cô, kỳ thi này đang tác động như thế nào đến đời sống tinh thần hàng ngày của các em?

Cô Vũ Thị Thanh Huyền - Chuyên gia tham vấn tâm lý học đường:

Khi các em tin rằng điểm số quyết định việc mình có được yêu thương, tự hào hay công nhận hay không, áp lực sẽ không chỉ xuất hiện trong phòng thi mà còn len lỏi vào mọi khoảnh khắc của cuộc sống hằng ngày, từ bàn ăn đến giấc ngủ.

Những em gắn giá trị bản thân với kết quả thường rất sợ mắc lỗi, lo lắng quá mức trước kỳ thi, buồn bã kéo dài khi điểm không như ý, hay tự so sánh mình với người khác. Về lâu dài, các bạn dễ mất tự tin, phụ thuộc vào sự công nhận bên ngoài và khó cảm thấy hài lòng với chính mình.

PV: Như cô vừa chia sẻ, nhiều em xuất hiện các dấu hiệu lo âu, sợ thất bại và phụ thuộc vào kết quả học tập để đánh giá bản thân. Trong tình huống đó, làm thế nào để cha mẹ phân biệt giữa áp lực tích cực giúp con nỗ lực hơn với tình trạng quá tải tâm lý cần được quan tâm, hỗ trợ kịp thời?

Cô Vũ Thị Thanh Huyền - Chuyên gia tham vấn tâm lý học đường:

Áp lực tích cực là khi các em nỗ lực vượt qua thử thách nhưng vẫn giữ được sự cân bằng trong cuộc sống, có động lực học tập, biết nghỉ ngơi, chia sẻ cảm xúc và hiểu rằng điểm số không quyết định hoàn toàn giá trị bản thân. Ngược lại, khi rơi vào trạng thái quá tải, các bạn có thể xuất hiện những biểu hiện như mất ngủ, mệt mỏi, cáu gắt, lo âu, thu mình, sợ mắc lỗi hoặc liên tục cảm thấy mình không đủ tốt. Đây là những tín hiệu mà cha mẹ cần đặc biệt lưu tâm.

Ranh giới giữa “đang nỗ lực” và “đang quá tải” không nằm ở số giờ học hay độ khó của kỳ thi, mà nằm ở trạng thái tinh thần của các em. Nếu áp lực giúp các em trưởng thành hơn, tự tin hơn sau mỗi thử thách thì đó là áp lực phù hợp. Nhưng nếu áp lực khiến các em đánh mất niềm vui sống, thường xuyên căng thẳng, kiệt sức về tinh thần hoặc thể chất thì đó là lúc cha mẹ cần kịp thời điều chỉnh kỳ vọng và tăng cường sự đồng hành, hỗ trợ.

PV: Khi việc học bị thu hẹp trong mục tiêu đỗ đạt, có một số bạn học sinh không chỉ bỏ lỡ nhiều trải nghiệm tuổi thơ mà còn có thể phải đối diện với những cú vấp đầu đời khi kết quả không như kỳ vọng. Theo cô, điều này ảnh hưởng như thế nào đến quá trình trưởng thành của các bạn? 

Cô Vũ Thị Thanh Huyền - Chuyên gia tham vấn tâm lý học đường:

Khi việc học bị thu hẹp vào mục tiêu đỗ đạt, có một số bạn mất đi nhiều cơ hội để trưởng thành một cách toàn diện. Nhiều em dành gần như toàn bộ thời gian cho việc học thêm, luyện đề và chạy theo các cột mốc điểm số. Trong guồng quay đó, các em ít có cơ hội khám phá bản thân để hiểu mình thực sự yêu thích điều gì, có năng lực nổi trội ở lĩnh vực nào hay mong muốn trở thành người như thế nào trong tương lai. Việc khám phá sở thích, đam mê và bản sắc cá nhân là một phần rất quan trọng của quá trình hình thành nhân cách, nhưng lại dễ bị gác lại khi mọi sự tập trung đều hướng về các kỳ thi.

Bên cạnh đó, trẻ cũng có thể bỏ lỡ những trải nghiệm xã hội cần thiết như xây dựng tình bạn, học cách hợp tác, chia sẻ, giải quyết mâu thuẫn hay đồng cảm với người khác. Đây mới là những yếu tố quan trọng giúp các em hiểu bản thân, phát triển nhân cách và xây dựng những kỹ năng cần thiết cho cuộc sống.

Hơn thế nữa, khi mọi nỗ lực đều dồn vào một kỳ thi, các em rất dễ xem kết quả là thước đo giá trị của mình. Nếu không đạt như kỳ vọng, nhiều em có thể cho rằng bản thân kém cỏi hoặc không đủ năng lực, từ đó mất tự tin và thường xuyên so sánh mình với người khác.

PV: Khi các em cho rằng kết quả học tập là thước đo giá trị của bản thân, mối quan hệ giữa cha mẹ và con cái cũng dễ rơi vào căng thẳng. Theo cô, những nỗi sợ hay kỳ vọng nào của người lớn đang vô tình thúc đẩy tình trạng này?

Cô Vũ Thị Thanh Huyền - Chuyên gia tham vấn tâm lý học đường:

Mối quan hệ giữa cha mẹ và con cái thường trở nên căng thẳng nhất xung quanh chuyện học tập bởi đây là lĩnh vực chứa đựng rất nhiều kỳ vọng và nỗi lo của người lớn. Đằng sau những lời nhắc nhở, những yêu cầu về điểm số hay mong muốn con phải đạt thành tích cao thường không đơn thuần là áp lực học tập, mà là những nỗi sợ của cha mẹ. Những nỗi sợ này thường bộc lộ qua việc ép lịch học dày đặc, liên tục so sánh con với bạn bè, kiểm soát kết quả học tập hoặc chỉ tập trung vào điểm số.

Trong bối cảnh cạnh tranh ngày càng lớn, không ít người tin rằng thành tích học tập là con đường an toàn nhất để bảo đảm cho tương lai của con. Chính nỗi lo này khiến cha mẹ liên tục thúc đẩy, giám sát và đặt nhiều kỳ vọng lên các em, đôi khi vượt quá khả năng thực sự của con. Bên cạnh đó, không ít cha mẹ còn đánh giá chính bản thân mình thông qua kết quả học tập của con. Mỗi kỳ thi hay điểm số vì thế không chỉ là áp lực của các em mà còn trở thành áp lực của người lớn. Thậm chí, có những kỳ vọng xuất phát từ những mong muốn còn dang dở hoặc những tiếc nuối trong quá khứ của cha mẹ và được vô thức gửi gắm vào con. 

PV: Như cô đã chia sẻ, cha mẹ nào cũng mong muốn mang lại cho con một tương lai tốt đẹp hơn. Bởi vậy, đa số phụ huynh đều đặt mục tiêu cho các con là phải vào các trường chuyên lớp chọn. Theo cô, khi đứng trước lựa chọn giữa một ngôi trường danh tiếng và một môi trường phù hợp với năng lực, tính cách của con, cha mẹ nên cân nhắc thế nào?

Cô Vũ Thị Thanh Huyền - Chuyên gia tham vấn tâm lý học đường:

Theo tôi, điều quan trọng là lựa chọn môi trường giúp các em phát triển tốt nhất cả về năng lực lẫn sức khỏe tinh thần và thể chất. Một ngôi trường danh tiếng có thể mang lại nhiều cơ hội, nhưng nếu áp lực quá lớn so với khả năng thích ứng của các em thì cái giá phải trả đôi khi cũng rất lớn.

Nhiều cha mẹ lo lắng rằng nếu con không vào được trường top thì sẽ mất đi lợi thế trong tương lai. Tuy nhiên, sự phát triển của một con người không được quyết định bởi một ngôi trường, mà ở việc các em có được học tập trong môi trường phù hợp với năng lực, sở thích và tốc độ phát triển của bản thân hay không. Khi được đặt đúng môi trường, các em thường có cơ hội phát huy thế mạnh, xây dựng sự tự tin và duy trì động lực học tập lâu dài hơn.

PV: Thực tế cho thấy một bài thi đạt điểm tối đa chưa chắc đã phản ánh hết năng lực của một đứa trẻ và ngược lại. Chúng ta nên nhìn nhận như thế nào về giá trị thực sự của những con số trên bài thi đối với năng lực thực tế của một con người?

Cô Vũ Thị Thanh Huyền - Chuyên gia tham vấn tâm lý học đường:

Theo tôi, chúng ta cần nhìn nhận điểm số như một chỉ báo về kết quả học tập tại một thời điểm nhất định, chứ không phải thước đo toàn diện năng lực hay giá trị của một con người. Một bài thi chỉ đánh giá được những kiến thức và kỹ năng nằm trong khuôn khổ của bài thi đó, nhưng không thể phản ánh đầy đủ những yếu tố như sự sáng tạo, khả năng giao tiếp, tinh thần trách nhiệm, lòng kiên trì, trí tuệ cảm xúc hay khả năng thích ứng với cuộc sống.

Thực tế có những em đạt điểm rất cao nhưng chưa chắc đã nổi trội ở tất cả các lĩnh vực khác. Ngược lại, cũng có những em không đạt kết quả như mong đợi trong các kỳ thi nhưng lại sở hữu những thế mạnh đặc biệt về nghệ thuật, thể thao,...

Vì vậy, điểm số cần được xem là một nguồn thông tin để hiểu các em đang ở đâu trong quá trình học tập, chứ không phải là sự định nghĩa về năng lực hay tương lai của các em. Có thể nói, điểm số phản ánh một phần kết quả học tập, nhưng không định nghĩa con người.

PV: Trong những giai đoạn áp lực nhất, đâu là nguyên tắc cốt lõi giúp cha mẹ vừa đồng hành với việc học vừa bảo vệ sức khỏe tinh thần của con? Và có hành động cụ thể nào phụ huynh có thể bắt đầu ngay từ hôm nay?

Cô Vũ Thị Thanh Huyền - Chuyên gia tham vấn tâm lý học đường:

Trong những giai đoạn áp lực nhất, nguyên tắc cốt lõi là cha mẹ cần giữ vững hai mục tiêu cùng lúc: giúp con phát triển năng lực nhưng không đánh đổi sức khỏe tinh thần. Trước mỗi lựa chọn hay kỳ vọng đặt ra cho con, phụ huynh cần tự hỏi điều gì thực sự quan trọng nhất đối với sự phát triển lâu dài của con. Bởi trên thực tế, có những em đạt được mục tiêu vào trường chuyên, lớp chọn nhưng lại phải đối mặt với rối loạn lo âu, trầm cảm hoặc kiệt sức về tinh thần. Khi đó, điều cha mẹ mong muốn nhất thường lại không còn là thành tích, mà chỉ là con khỏe mạnh và bình an.

Về hành động cụ thể, ngay từ hôm nay, cha mẹ có thể bắt đầu bằng việc dành cho con một cuộc trò chuyện không phán xét và không đặt nặng chuyện học hành. Thay vì hỏi "Con được bao nhiêu điểm?" hay "Con ôn tập đến đâu rồi?", hãy hỏi "Hôm nay con cảm thấy thế nào?". Khi một đứa trẻ cảm thấy mình được lắng nghe, được thấu hiểu và an toàn trong chính gia đình của mình, áp lực sẽ giảm đi rất nhiều. Kết nối cảm xúc với con trước khi dạy dỗ hay kỳ vọng chính là cách hiệu quả nhất để vừa đồng hành với việc học, vừa bảo vệ sức khỏe tinh thần của các em.

PV: Hành trình nuôi dạy một đứa trẻ thực chất là quá trình cha mẹ tự đối diện và hoàn thiện chính mình. Cô suy nghĩ thế nào về triết lý này?

Cô Vũ Thị Thanh Huyền - Chuyên gia tham vấn tâm lý học đường:

Tôi rất đồng tình với triết lý này. Nuôi dạy con không chỉ là hành trình giúp một đứa trẻ lớn lên, mà còn là cơ hội để cha mẹ nhìn lại chính mình. Trong quá trình đồng hành cùng con, người lớn buộc phải đối diện với những nỗi sợ, những kỳ vọng, những tổn thương của chính mình. Nhiều khi bài học lớn nhất không thuộc về con mà thuộc về cha mẹ. Con dạy cha mẹ học cách kiên nhẫn hơn, lắng nghe nhiều hơn. Mỗi giai đoạn trưởng thành của con cũng là một giai đoạn trưởng thành của cha mẹ. Vì vậy, tôi luôn tin rằng các con còn là một người thầy rất đặc biệt.

Đừng bỏ lỡ
Cô giáo Phạm Thị Huyền và ba thập kỷ nâng bước những mảnh đời khuyết

Cô giáo Phạm Thị Huyền và ba thập kỷ nâng bước những mảnh đời khuyết

Tin nổi bật1 tuần trước

(Sóng trẻ) - Gần 30 năm qua, có một lớp học không tiếng trống trường, không yêu cầu giấy khai sinh, không thu một khoản học phí vẫn đều đặn duy trì mỗi ngày. Từ những ngày đầu tiên, cô đã kiên trì, đồng hành cùng các em trong hành trình tiếp cận tri thức

Hơn nửa thế kỷ 'tiếp lửa' nghề bánh cuốn Thanh Trì

Hơn nửa thế kỷ 'tiếp lửa' nghề bánh cuốn Thanh Trì

Tin nổi bật2 tuần trước

(Sóng trẻ) - Nằm trên góc phố nhỏ tại phường Vĩnh Hưng (Hà Nội), cửa hàng bánh cuốn Thanh Trì cô Lan níu chân thực khách bởi sự dân dã, đậm đà bản sắc ẩm thực Hà Thành.

Nghệ thuật cải lương trong dòng chảy thời đại số

Nghệ thuật cải lương trong dòng chảy thời đại số

Tin nổi bật2 tuần trước

(Sóng trẻ) - Sự phát triển của công nghệ và các nền tảng số đang làm thay đổi cách công chúng tiếp cận nghệ thuật truyền thống. Trước những chuyển động ấy, cải lương cũng đứng trước bài toán thích ứng với phương thức tiếp cận mới, nhằm gìn giữ những giá

XEM THÊM TIN