(Sóng trẻ) - Cu, Cò, Cún, Đực, Cóc, Chuột… Những tên gọi mộc mạc từng gắn với quan niệm “tên xấu dễ nuôi”, gửi gắm mong ước con trẻ bình an. Dù vẫn hiện diện trong đời sống người Việt, ý nghĩa của những cái tên ấy đã dần thay đổi theo thời gian.

Ngày nay, cha mẹ có thể dành nhiều thời gian lựa chọn cho con một cái tên đẹp, gửi gắm những kỳ vọng về phẩm chất, tương lai và cuộc sống. Thế nhưng, trong xã hội Việt Nam trước đây, một đứa trẻ đôi khi lại được gọi bằng những cái tên như Cu, Cò, Cún hay Đực, dù đó không phải những từ ngữ mang ý nghĩa trang trọng.

Trong Việt Nam phong tục, xuất bản đầu thế kỷ XX, học giả Phan Kế Bính ghi nhận ở nông thôn, trẻ mới sinh thường được gọi bằng những tên thông tục. Có nơi gọi trẻ trai là “thằng cu”, vùng Thanh - Nghệ có cách gọi “thằng cò”, “cái hĩm”. Tác giả cũng cho biết những gia đình hiếm con thường chọn tên bị xem là xấu, chẳng hạn Cún, Đực, để gọi con.

(Minh họa: Tranh tư liệu Henri Oger, đồ họa: Khánh Huyền)
(Minh họa: Tranh tư liệu Henri Oger, đồ họa: Khánh Huyền)

Những ghi chép của Phan Kế Bính cho thấy việc đặt tên thô mộc đã xuất hiện trong đời sống người Việt xưa, chứ không chỉ là câu chuyện được lưu truyền trong dân gian. Tuy nhiên, ông cũng đề cập những cách đặt tên khác, như chọn tên có âm hoặc nghĩa gần với tên cha mẹ, hay dùng chữ Hán mang ý nghĩa tốt đẹp trong những gia đình có học.

Như vậy, ngay từ đầu thế kỷ XX, cách đặt tên trẻ đã không tuân theo một khuôn mẫu duy nhất. Bên cạnh những cái tên gửi gắm mong ước tốt lành, người Việt còn sử dụng các tên gọi dân dã, thô mộc.

Vì sao cha mẹ lại chọn một cái tên xấu với hy vọng con được bình an?

Trong xã hội truyền thống, khi nhiều nguyên nhân gây bệnh tật và tử vong ở trẻ nhỏ chưa được lý giải bằng tri thức y học hiện đại, những hiện tượng như trẻ quấy khóc kéo dài, đau ốm hoặc chết yểu có thể được gắn với sự tác động của các thế lực siêu nhiên.

Từ cách lý giải ấy, một bộ phận người dân hình thành niềm tin rằng trẻ có tên quá đẹp, quá nổi bật sẽ dễ thu hút sự chú ý của ma quỷ. Ngược lại, một cái tên bình thường, thậm chí xấu xí, có thể khiến đứa trẻ bị bỏ qua và nhờ đó tránh được bất trắc.

Trong khảo cứu Họ và tên: Một lịch sử nhìn từ danh tính người Việt (2026), nhà nghiên cứu Trần Quang Đức tiếp cận tục đặt tên xấu từ nỗi sợ trước những bệnh tật khó lý giải. Theo tác giả, khi con người chưa thể xác định nguồn cơn của những bất thường về sức khỏe, họ có xu hướng tìm kiếm cách giải thích và phòng tránh thông qua những kiêng kỵ mang tính tín ngưỡng. 

Quan niệm này không chỉ tồn tại trong văn hóa Việt Nam. Nghiên cứu Phong tục sinh nở truyền thống của Việt Nam và Hàn Quốc: Nghiên cứu so sánh, đăng trên Tạp chí Khoa học và Công nghệ Đại học Thái Nguyên năm 2023, ghi nhận cả hai cộng đồng đều từng sử dụng tên tục hoặc nhũ danh mang ý nghĩa thấp kém, nhằm tránh sự quấy nhiễu của ma quỷ theo quan niệm dân gian. 

Ở người Việt, tục đặt tên còn nằm trong một hệ thống kiêng kỵ rộng hơn liên quan đến việc chăm sóc trẻ. Phan Kế Bính ghi lại tục bán khoán, tức gửi trẻ làm con cửa Thánh hoặc cửa Phật về mặt nghi lễ, với mong muốn được che chở, sau đó thực hiện lễ chuộc về khi đến tuổi nhất định. 

Dưới góc nhìn hiện đại, tên gọi không có khả năng ngăn ngừa bệnh tật hoặc quyết định tuổi thọ. Tuy nhiên, trong bối cảnh lịch sử, việc đặt tên xấu có thể được hiểu là một cách để gia đình tìm kiếm cảm giác an toàn trước những điều khó kiểm soát.

Điều tưởng như nghịch lý nằm ở đây: cha mẹ không mong con có số phận xấu, mà chính vì quá mong con được sống khỏe mạnh, họ lại lựa chọn một cái tên không đẹp.

Nếu chỉ giải thích những cái tên như Cún, Cóc, Chuột hay Đực bằng mong muốn đánh lừa ma quỷ, chúng ta sẽ bỏ qua nhiều câu chuyện khác được lưu giữ trong cách đặt tên của người Việt.

Khảo cứu của Trần Quang Đức cho thấy tên dân dã có thể bắt nguồn từ động vật, cây cỏ, lương thực, đặc điểm cơ thể, hoàn cảnh sinh nở hoặc mong muốn của gia đình. 

Những cái tên Cún, Cóc, Chuột, Chó, Heo gắn với các loài vật quen thuộc. Trong một số trường hợp, sự bình thường hoặc thô mộc của chúng phù hợp với quan niệm tránh sự chú ý từ thế lực vô hình. Tuy nhiên, không thể mặc định mọi tên gọi lấy từ động vật đều xuất phát từ tín ngưỡng này.

Nhóm tên Lúa, Khoai, Bắp, Đậu lại sử dụng những từ ngữ gắn với cây trồng và đời sống nông nghiệp. Chúng có thể phản ánh môi trường sống, những sự vật gần gũi hoặc thói quen sử dụng từ thuần Việt để đặt tên.

Một nhóm khác ghi lại hoàn cảnh sinh nở hoặc đặc điểm của đứa trẻ, chẳng hạn Nhanh, Muộn, Bé, Tí. Trong khi đó, những tên như Út, Đủ, Rồi, Thôi có thể liên quan đến thứ tự con cái hoặc mong muốn không sinh thêm của cha mẹ.

Những trường hợp này cho thấy tên gọi không chỉ chứa đựng sự kỳ vọng về tương lai mà đôi khi còn ghi lại hoàn cảnh rất cụ thể của một gia đình ở thời điểm đứa trẻ chào đời.

Đáng chú ý, một số tên Nôm có âm thanh khác lạ như Mậm, Phẹt, Phênh cũng xuất hiện trong khảo cứu của Trần Quang Đức. Những âm tiết này không dễ xác định nghĩa và đôi khi gây khó khăn khi ghi chép bằng hệ thống chữ viết Hán Nôm.

Từ góc độ ngôn ngữ, nghiên cứu Đặc điểm văn hóa phản ánh trong cấu trúc họ tên của người Việt của Kỳ Quảng Mưu, đăng trên Tạp chí Hán Nôm năm 2008, cũng chỉ ra rằng bên cạnh xu hướng lựa chọn những tên có âm hưởng đẹp, ý nghĩa trang trọng, người Việt còn sử dụng nhiều tên thuần Việt rất bình dân. 

Như vậy, không phải cứ mang một cái tên dân dã là người đó được đặt tên nhằm tránh ma quỷ. Tên gọi có thể phản ánh niềm tin, môi trường sống, quan hệ gia đình hoặc đơn giản là một cách xưng hô quen thuộc.

Một điểm dễ gây nhầm lẫn khi nhìn lại phong tục đặt tên xưa là cho rằng tên tục nhất thiết phải theo một người suốt đời.

Phan Kế Bính ghi nhận trẻ mới sinh thường chưa được đặt tên chính thức ngay mà trước tiên được gọi bằng những tên thông tục. Sau một thời gian, gia đình mới lựa chọn tên khác, tùy tập quán và hoàn cảnh. 

Nghiên cứu so sánh phong tục sinh nở Việt Nam - Hàn Quốc năm 2023 cũng phân biệt tên tục hoặc nhũ danh thời nhỏ với tên chính thức được đặt về sau. 

Điều này cho thấy tên gọi trong đời sống truyền thống có thể tồn tại ở nhiều cấp độ. Một người được gọi là Cún trong gia đình khi còn nhỏ không có nghĩa tên ấy chắc chắn xuất hiện trong gia phả hoặc được sử dụng trong mọi giao tiếp khi trưởng thành.

Ở một số tầng lớp có học, ngoài tên chính còn có tên tự, hiệu hoặc những cách gọi gắn với vai trò xã hội. Tuy nhiên, không phải ai cũng trải qua đầy đủ các hình thức đặt tên này.

Mặt khác, tên dân dã cũng không chỉ tồn tại trong lời nói. Trong nghiên cứu Cách gọi tên người bằng từ thuần Việt trên văn bia vùng đồng bằng Bắc Bộ, đăng trên Tạp chí Hán Nôm năm 2013, tác giả Đỗ Thị Bích Tuyển khảo sát những tên người được ghi bằng chữ Nôm trên văn bia lịch sử. Các tư liệu này cho thấy tên thuần Việt đã được sử dụng trong những ghi chép liên quan đến ruộng đất, công đức và sinh hoạt cộng đồng.

Điều đó đặt ra một phân biệt quan trọng: tên Nôm không đồng nghĩa với tên tục, và tên tục cũng không nhất thiết là tên chính thức. Muốn hiểu ý nghĩa của một tên gọi trong lịch sử, cần xem xét hoàn cảnh sử dụng, tư liệu ghi chép và vị trí xã hội của người mang tên ấy.

Không chỉ xuất hiện trong những gia đình nông thôn, cách gọi trẻ bằng tên thô mộc còn được ghi nhận trong hoàng gia nhà Nguyễn.

Theo khảo cứu của Trần Quang Đức, vua Dục Đức khi còn nhỏ được gọi là mệ Tríu, vua Hiệp Hòa là mệ Mến, vua Bảo Đại là mệ Vững. Những người con của vua Thành Thái cũng có tên gọi như mệ Cóc, mệ Chuột.

Trong cách giải thích của tác giả, chữ “mệ” gắn với lối xưng hô trong hoàng tộc Huế, mang sắc thái nữ tính dù được dùng cho cả con trai và con gái. Những tên gọi này được đặt trong bối cảnh kiêng kỵ liên quan đến danh tính và mong muốn bảo vệ trẻ nhỏ.

Sự xuất hiện của những nhũ danh mộc mạc trong hoàng gia cho thấy cách đặt tên tưởng như thiếu trang trọng không hoàn toàn đồng nghĩa với nghèo khó hay ít học.

Ngay cả trong môi trường có điều kiện sống và địa vị xã hội khác biệt với người bình dân, nỗi lo về sức khỏe và sự an toàn của con trẻ vẫn hiện diện.

Tuy nhiên, cũng cần phân biệt giữa việc ghi nhận các nhũ danh và việc xác định động cơ đặt tên. Không phải tên nào trong hoàng gia nghe bình dị cũng có thể được khẳng định chắc chắn là nhằm tránh ma quỷ. Những trường hợp này cần được đặt trong hệ thống xưng hô, tập quán và hoàn cảnh lịch sử riêng.

Điểm đáng chú ý là từ một gia đình nông dân đến hoàng tộc, tên gọi của trẻ nhỏ đều có thể được trao thêm những ý nghĩa ngoài chức năng nhận diện. Đó có thể là mong muốn giữ kín sự quý giá của đứa trẻ, cầu tránh bất trắc hoặc thể hiện sự thân mật trong gia đình.

Nhìn từ hiện tại, tục đặt tên xấu cho dễ nuôi có thể khiến nhiều người ngạc nhiên. Tuy nhiên, nếu đặt trong hoàn cảnh xã hội truyền thống, phong tục này phản ánh một nhu cầu rất gần gũi: cha mẹ mong muốn bảo vệ con trước những nguy hiểm mà họ chưa thể kiểm soát.

Tên gọi khi ấy không chỉ dùng để phân biệt một người với người khác. Trong một số cộng đồng, nó còn được trao chức năng bảo vệ mang tính biểu tượng, gắn với niềm tin về sự sống, sức khỏe và vận mệnh.

Điều đó không có nghĩa là mọi gia đình đều tin vào cùng một cách lý giải. Như những nhóm tên dân dã đã cho thấy, phong tục đặt tên còn chịu ảnh hưởng của ngôn ngữ, điều kiện sống, quan hệ gia đình và những kỳ vọng khác nhau.

Ngày nay, tên ở nhà vẫn xuất hiện phổ biến với những cách gọi như Bắp, Gạo, Khoai, Bơ, Sóc hoặc Bon. Những cái tên này có thể sử dụng cùng vốn từ gần gũi trong đời sống mà người Việt từng dùng từ nhiều thế hệ trước.

Tuy nhiên, sự tương đồng về từ ngữ không đồng nghĩa với mục đích đặt tên vẫn giữ nguyên. Nếu một số tên thô mộc trước đây gắn với niềm tin tránh sự chú ý của ma quỷ, thì tên ở nhà hiện nay thường được lựa chọn nhằm thể hiện tình cảm, sự thân mật hoặc sở thích của gia đình. Nhã Nam cũng đề cập đến sự thay đổi này khi giới thiệu khảo cứu Họ và tên của Trần Quang Đức. 

Từ góc độ nghiên cứu văn hóa, sự biến đổi ấy cho thấy tên gọi không phải là một hiện tượng đứng yên. Cùng một từ ngữ có thể được sử dụng qua nhiều thời kỳ nhưng mang những ý nghĩa khác nhau.

Những cái tên Cu, Cò, Cún, Đực của quá khứ vì thế không chỉ gợi lại một phong tục lạ. Chúng còn là dấu vết của một thời con người phải đối diện với bệnh tật và những bất trắc bằng cả kinh nghiệm, nghi lễ lẫn niềm tin.

Ngày trước, một cái tên xấu có thể gửi gắm hy vọng đứa trẻ được bình an. Ngày nay, một tên gọi ở nhà có thể đơn giản là cách cha mẹ thể hiện yêu thương.

 

Đừng bỏ lỡ
Cô giáo Phạm Thị Huyền và ba thập kỷ nâng bước những mảnh đời khuyết

Cô giáo Phạm Thị Huyền và ba thập kỷ nâng bước những mảnh đời khuyết

Tin nổi bật1 tuần trước

(Sóng trẻ) - Gần 30 năm qua, có một lớp học không tiếng trống trường, không yêu cầu giấy khai sinh, không thu một khoản học phí vẫn đều đặn duy trì mỗi ngày. Từ những ngày đầu tiên, cô đã kiên trì, đồng hành cùng các em trong hành trình tiếp cận tri thức

Hơn nửa thế kỷ 'tiếp lửa' nghề bánh cuốn Thanh Trì

Hơn nửa thế kỷ 'tiếp lửa' nghề bánh cuốn Thanh Trì

Tin nổi bật2 tuần trước

(Sóng trẻ) - Nằm trên góc phố nhỏ tại phường Vĩnh Hưng (Hà Nội), cửa hàng bánh cuốn Thanh Trì cô Lan níu chân thực khách bởi sự dân dã, đậm đà bản sắc ẩm thực Hà Thành.

Nghệ thuật cải lương trong dòng chảy thời đại số

Nghệ thuật cải lương trong dòng chảy thời đại số

Tin nổi bật2 tuần trước

(Sóng trẻ) - Sự phát triển của công nghệ và các nền tảng số đang làm thay đổi cách công chúng tiếp cận nghệ thuật truyền thống. Trước những chuyển động ấy, cải lương cũng đứng trước bài toán thích ứng với phương thức tiếp cận mới, nhằm gìn giữ những giá

XEM THÊM TIN