Phim ngắn giật gân thời AI: Vì sao những câu chuyện dễ đoán vẫn giữ chân người xem?
(Sóng trẻ) - Mỗi tập chỉ vài phút, kịch bản dễ đoán, hình ảnh đôi khi gượng gạo nhưng những đoạn phim này vẫn thu hút đông đảo người xem. Đằng sau sức hút ấy là nhu cầu giải trí, tâm lý tiếp nhận và cơ chế phân phối nội dung trên mạng xã hội.
Một cô gái bị gia đình nhà chồng coi thường, một người đàn ông giàu có bất ngờ xuất hiện, hay một nhân vật tưởng chừng yếu thế bỗng tiết lộ thân phận thật... Đó là những tình tiết quen thuộc trong các phim ngắn nhiều tập, thường được gọi là micro-drama (đoản kịch). Mỗi tập chỉ dài khoảng 1-3 phút, trình chiếu theo khung hình dọc để xem trên điện thoại. Mô-típ này vốn bắt nguồn từ tiểu thuyết ngôn tình và văn học mạng Trung Quốc, xoay quanh chuyện tình giữa một người đàn ông giàu có, quyền lực với một cô gái xuất thân bình thường.
Không phải phim nào được gọi là “phim AI” cũng do trí tuệ nhân tạo làm ra hoàn toàn. Có phim dùng AI để tạo nhân vật, bối cảnh, giọng nói. Có phim vẫn do diễn viên thật đóng, AI chỉ hỗ trợ lồng tiếng, dịch thuật hoặc hậu kỳ. Nói cách khác, micro-drama là một hình thức kể chuyện, còn “phim AI” là cách gọi theo phương thức sản xuất.
Tại Việt Nam, thị trường phim ngắn đã đạt quy mô đáng kể. Theo báo cáo Mobile app trends spotlight edition: Vietnam 2026 của Adjust, doanh thu mua hàng trong ứng dụng của nhóm phim ngắn năm 2025 đạt 11,5 triệu USD, xếp thứ năm trong các nhóm ứng dụng được thống kê. Riêng quý IV/2025, lượt tải ứng dụng phim ngắn tăng 271% so với cùng kỳ. Các con số này tính chung cả phim do người thật đóng, không chỉ riêng phim AI.
Sự phổ biến của phim ngắn cũng kéo theo nhiều tranh cãi. Trên báo chí, không ít bài viết dùng những cụm từ như “phim AI rác” hay “cơn nghiện phim ngắn”, phản ánh lo ngại về kịch bản na ná nhau, hình ảnh gượng gạo và thời gian người xem bỏ ra. Thế nhưng, xem nhiều chưa hẳn là nghiện. Để hiểu vì sao những câu chuyện dễ đoán vẫn có sức hút, cần nhìn vào cả tâm lý người xem, cách kể chuyện lẫn môi trường phân phối nội dung.
Dễ đoán, nhiều “sạn” vẫn muốn xem
Phim ngắn “tổng tài” thường đi theo một công thức gần như cố định. Nhân vật chính bị hiểu lầm, phản bội hoặc bị coi thường, rồi bất ngờ đổi đời. Thân phận thật được hé lộ, kẻ gây tổn thương phải trả giá, còn người yếu thế giành lại vị trí của mình.
Biết trước kết cục, nhiều người vẫn xem đến cùng. Lý thuyết khuynh hướng cảm xúc gắn với các nghiên cứu của nhà tâm lý học Dolf Zillmann, phần nào lý giải điều này. Theo đó, khán giả vui khi nhân vật mình yêu mến gặp điều tốt đẹp và hả hê khi kẻ phản diện bị trừng phạt. Vì vậy, điều họ chờ đợi không nhất thiết là một cái kết bất ngờ, mà là khoảnh khắc nhân vật “đòi lại công bằng”.
Việc đoán trước diễn biến cũng chưa chắc làm người xem mất hứng. Nghiên cứu Story Spoilers Don't Spoil Stories (tạm dịch: Biết trước kết cục không làm hỏng câu chuyện) của Jonathan Leavitt và Nicholas Christenfeld, công bố năm 2011 trên tạp chí Psychological Science, cho thấy những người được biết trước kết thúc của 12 truyện ngắn thậm chí còn đánh giá câu chuyện cao hơn. Như vậy, sự bất ngờ không phải yếu tố duy nhất làm nên sức hấp dẫn của một câu chuyện.
Ở góc độ nhu cầu, phân tích tổng hợp của Yuzhou Chen và cộng sự, công bố năm 2024 trên tạp chí Telematics and Informatics, đã rà soát 33 nghiên cứu với 16.233 người tham gia. Trong các động cơ liên quan đến việc sử dụng video ngắn có vấn đề, nhu cầu thoát ly thực tại có mối liên hệ mạnh nhất, tiếp đến là nhu cầu tự bù đắp và giảm căng thẳng. Kết quả này cho thấy nhu cầu cảm xúc là yếu tố đáng chú ý khi lý giải vì sao người xem tìm đến những nội dung giải trí đơn giản, quen thuộc.
Không chỉ cốt truyện dễ đoán, phim AI còn lắm “sạn” về hình ảnh. Nhân vật có biểu cảm cứng đờ, cử động thiếu tự nhiên, khẩu hình không khớp lời thoại. Trang phục, bối cảnh đôi khi thay đổi giữa các phân cảnh. Những lỗi này gợi nhớ đến giả thuyết “thung lũng kỳ lạ” do nhà nghiên cứu robot người Nhật Masahiro Mori đưa ra năm 1970. Theo đó, khi một hình ảnh nhân tạo càng giống người nhưng vẫn còn điểm bất thường, người xem dễ chuyển từ cảm giác gần gũi sang khó chịu.
Dù vậy, không phải ai cũng lướt qua những video như thế. Có người xem tiếp vì tò mò, có người coi chính những chi tiết “kỳ cục” là điểm gây cười. Điều này khá giống hiện tượng khán giả thích thú với những bộ phim “dở đến mức hay”. Nghiên cứu Enjoying Trash Films (tạm dịch: Thưởng thức phim “rác”) của Keyvan Sarkhosh và Winfried Menninghaus, công bố năm 2016 trên tạp chí Poetics, chỉ ra rằng một số khán giả tìm thấy niềm vui ở những tác phẩm kém chất lượng bằng thái độ xem giễu nhại, hài hước.
Từ nút thắt câu chuyện đến vòng lặp đề xuất
Mỗi tập micro-drama chỉ có vài phút để mở ra tình huống, đẩy mâu thuẫn lên cao và khiến người xem muốn theo dõi tiếp. Vì vậy, các nhà sản xuất thường dùng kỹ thuật cliffhanger, tức kết thúc tập phim ở một nút thắt còn bỏ ngỏ. Nhân vật sắp lộ thân phận thật, người vợ chuẩn bị phát hiện chồng phản bội hay một bí mật vừa được hé mở thì tập phim dừng lại, trong khi tập sau chỉ cách một lần vuốt màn hình.
Cách ngắt tập này gắn chặt với mô hình kinh doanh của nhiều ứng dụng phim ngắn. Người dùng được xem miễn phí vài tập đầu, sau đó phải xem quảng cáo, nạp xu hoặc mua gói hội viên để mở khóa các tập tiếp theo. Sự tò mò về diễn biến còn dang dở vì thế được chuyển hóa thành doanh thu.
Bạn Phương Anh (21 tuổi, Hà Nội) cho biết cô bắt đầu chú ý đến phim ngắn AI sau khi tình cờ xem một đoạn video kể về cô gái bị đồng nghiệp coi thường vì xuất thân nghèo khó, nhưng thực chất lại là người thừa kế một tập đoàn lớn. Dù dễ dàng đoán được diễn biến tiếp theo, Phương Anh vẫn tò mò muốn chứng kiến phản ứng của những nhân vật từng xem thường cô gái. Từ một video xuất hiện trên bảng tin, cô tiếp tục tìm xem các phần sau. Theo Phương Anh, điều khiến cô khó dừng lại không hẳn là cốt truyện hấp dẫn, mà bởi mỗi tập đều kết thúc ngay trước khi một bí mật được tiết lộ hoặc mâu thuẫn được giải quyết.
Cách ngắt tập còn tác động đến việc nội dung được đề xuất. Tập phim dừng ở nút thắt khiến người xem dễ xem đến hết, tìm kiếm hoặc bình luận hỏi phần tiếp theo. Chính những hành vi này lại trở thành tín hiệu để hệ thống “đoán” sở thích của người dùng. Theo thông tin công khai của TikTok, hệ thống đề xuất trên trang For You dựa vào nhiều yếu tố như thời gian xem, lượt thích, chia sẻ, bình luận và việc người dùng xem hết hay lướt qua video. Với phần lớn người dùng, các tương tác, trong đó có thời gian xem, thường được tính trọng số cao hơn những yếu tố khác.
Khi một người thường xuyên xem các video tổng tài, trả thù hay xuyên không, hệ thống sẽ tiếp tục gợi ý những nội dung tương tự. Dù vậy, thuật toán không quyết định chỉ từ một lần xem, và người dùng vẫn có thể tự điều chỉnh những gì mình muốn xem.
Ở khâu sản xuất, AI giúp làm phim nhanh và rẻ hơn, khiến nguồn cung tăng mạnh. Nhưng nhiều phim không đồng nghĩa với nhiều phim thành công. Theo Yicai dẫn báo cáo của DataEye, trong hơn 221.900 phim ngắn AI ra mắt tại Trung Quốc nửa đầu năm 2026, chỉ 1.055 phim, tương đương khoảng 0,5%, vượt mốc 100 triệu lượt xem. Khi hàng loạt nhà sản xuất cùng khai thác một công thức, sự chú ý của khán giả bị chia nhỏ, còn chi phí thấp không bảo đảm chất lượng.
Không chỉ là lựa chọn của người xem
Lướt từ video này sang video khác, người xem đôi khi dành nhiều thời gian hơn dự định. Năm 2025, phân tích tổng hợp do Lan Nguyen dẫn đầu, công bố trên tạp chí Psychological Bulletin, dựa trên 71 nghiên cứu với 98.299 người tham gia, cho thấy những người xem video ngắn nhiều hơn thường có khả năng tập trung và tự kiềm chế kém hơn. Dù vậy, đây mới là mối tương quan, bởi người đang căng thẳng hoặc khó tự điều chỉnh cũng có thể tìm đến video ngắn nhiều hơn.
Điều quan trọng không chỉ là xem bao lâu, mà là xem như thế nào. Phân tích tổng hợp của Di Tang và cộng sự, công bố tháng 3/2026 trên Journal of Medical Internet Research, dựa trên 58 nghiên cứu, cho thấy các vấn đề sức khỏe tâm lý chủ yếu gắn với hành vi sử dụng có vấn đề. Với người xem ở mức thông thường, nghiên cứu không tìm thấy mối liên hệ đáng kể với cảm xúc tiêu cực hay lo âu. Tổng quan hệ thống của Sara Arouch và cộng sự trên BMJ Public Health (9/2026) cũng ghi nhận, bên cạnh những mối liên hệ bất lợi, một số thí nghiệm cho thấy tâm trạng người xem được cải thiện trong ngắn hạn.
Vì vậy, dành nhiều thời gian cho phim ngắn chưa đủ để kết luận một người đã bị lệ thuộc. Điều cần để ý là họ có thường xem lâu hơn dự định, khó dừng lại khi muốn, hay để việc xem ảnh hưởng đến học tập, công việc, giấc ngủ và các mối quan hệ hay không. Nhưng trách nhiệm không chỉ nằm ở phía người xem.
Trước hết là thông điệp mà các bộ phim truyền tải. Trong mô-típ tổng tài, quyền lực và tiền bạc thường gắn với khả năng định đoạt số phận người khác. Học giả Geng Song (Đại học Hồng Kông), trong nghiên cứu The Overbearing CEO: Cinderella Fantasy and Chinese-style Neoliberal Femininity đăng trên tạp chí Modern Chinese Literature and Culture năm 2023, cho rằng hình tượng “bá đạo tổng tài” trong văn học mạng và phim truyền hình Trung Quốc thực chất là phiên bản mới của truyện Lọ Lem. Những câu chuyện này bình thường hóa hình mẫu người đàn ông bảo bọc, che chở, còn người phụ nữ phải điều chỉnh bản thân để xứng đáng với sự che chở ấy.
Điều đó không có nghĩa mọi phim tổng tài đều củng cố định kiến giới. Nhưng khi một mô-típ được tái sản xuất ngày càng nhanh nhờ AI, những quan niệm ẩn sau nó càng cần được nhìn nhận thấu đáo.
Bên cạnh nội dung là chuyện minh bạch. Khi hình ảnh, giọng nói nhân tạo ngày càng giống thật, người xem cần được biết đâu là sản phẩm có AI tham gia. Điều 11 Luật Trí tuệ nhân tạo số 134/2025/QH15, có hiệu lực từ ngày 1/3/2026, yêu cầu âm thanh, hình ảnh, video do AI tạo ra phải được đánh dấu. Nội dung dễ gây nhầm lẫn hoặc mô phỏng ngoại hình, giọng nói người thật phải được gắn nhãn rõ ràng. Riêng tác phẩm điện ảnh, nghệ thuật được áp dụng cách gắn nhãn phù hợp.
Với nhà sản xuất, ứng dụng AI phải đi kèm trách nhiệm về bản quyền, quyền đối với hình ảnh, giọng nói và chất lượng nội dung. Các nền tảng cần cung cấp công cụ để người dùng làm chủ trải nghiệm, như tính năng “Không quan tâm”, quản lý chủ đề hay giới hạn thời gian sử dụng trên TikTok. Còn với người trẻ, kỹ năng nhận diện nội dung AI và hiểu cách thuật toán vận hành cần được chú trọng hơn trong giáo dục truyền thông.
Sức hút của phim ngắn giật gân trong thời đại AI vì thế không chỉ phản ánh sự phát triển của công nghệ sản xuất nội dung. Nó còn cho thấy nhu cầu giải trí đang được đáp ứng bằng những hình thức ngày càng nhanh, dễ tiếp cận và liên tục được cá nhân hóa. Khi một câu chuyện vài phút có thể dẫn đến hàng chục tập phim tiếp theo, vấn đề không đơn thuần là người xem có đủ khả năng dừng lại hay không, mà còn nằm ở cách nội dung được xây dựng, phân phối và đặt trước lựa chọn của công chúng.


