Làn sóng 'dumbphone' ở Gen Z phương Tây: Từ chiếc điện thoại thông minh sang thanh lọc tâm trí
(Sóng trẻ) - Một bộ phận Gen Z tại Mỹ và châu Âu đang chuyển từ smartphone sang điện thoại “cục gạch” nhằm giành lại kiểm soát sự chú ý và sức khỏe tinh thần.
Tại Mỹ và châu Âu, “dumbphone” là dòng điện thoại phổ thông có bàn phím vật lý, màn hình nhỏ, chỉ hỗ trợ nghe, gọi, nhắn tin SMS và không thể cài đặt ứng dụng mạng xã hội đang bất ngờ phổ biến trở lại. Không còn gắn với hình ảnh thiết bị công nghệ lỗi thời, dòng máy đơn năng này trở thành lựa chọn của nhiều người thuộc thế hệ Gen Z (sinh năm 1997-2012) để tự tách mình khỏi màn hình cảm ứng.
Cuộc phản kháng trước “kiệt sức kỹ thuật số”
Dữ liệu từ các đơn vị nghiên cứu thị trường chứng minh sự dịch chuyển này không chỉ dừng lại ở các video gắn thẻ xu hướng trên TikTok. Theo báo cáo của hãng phân tích Counterpoint Research, doanh số điện thoại phổ thông tại Mỹ đạt khoảng 2,8 triệu chiếc vào năm 2023. Tại Anh, hãng tin Reuters ghi nhận khoảng 450.000 thiết bị dạng này được tiêu thụ trong năm 2024.
Khảo sát của nhà cung cấp dịch vụ viễn thông NumberBarn chỉ ra 16% người trưởng thành thuộc thế hệ Gen Z tại Mỹ hiện sở hữu một chiếc điện thoại tối giản. Hãng sản xuất thiết bị HMD Global (đơn vị nắm giữ bản quyền thương hiệu Nokia) xác nhận doanh số các dòng máy nắp gập cổ điển của họ tăng thêm hàng chục nghìn chiếc mỗi tháng nhờ sức mua từ nhóm khách hàng trẻ.
Dù vậy, giới phân tích chỉ ra thị phần điện thoại tối giản hiện mới chiếm hơn 2% tổng doanh số di động tại Mỹ. Phần lớn người trẻ không từ bỏ hoàn toàn smartphone mà áp dụng cách dùng song song: cất điện thoại thông minh vào buổi tối, dịp cuối tuần hoặc các kỳ ôn thi để ngắt kết nối mạng.
Lý giải sức hút này, Jose Briones, người điều hành diễn đàn trực tuyến r/dumbphones và là nhà sáng lập trang dữ liệu Dumbphone Finder chia sẻ với kênh CNBC rằng yếu tố thẩm mỹ hoài cổ thập niên 2000 chỉ là lớp vỏ bề ngoài. Động lực thúc đẩy người trẻ chuyển đổi thiết bị xuất phát từ sự mệt mỏi tinh thần kéo dài và nhu cầu thực hiện "chế độ ăn kiêng dopamine" nhằm khôi phục khả năng tập trung.
Giáo sư tâm lý học xã hội Jonathan Haidt (Trường Kinh doanh Stern, Đại học New York) gọi tình trạng lệ thuộc vào thiết bị của giới trẻ là “tuổi thơ dựa trên điện thoại”. Trong các công trình nghiên cứu về sức khỏe tâm thần thanh thiếu niên toàn cầu từ sau năm 2010, ông Haidt chỉ ra sự trùng khớp giữa thời điểm mạng xã hội bùng nổ trên di động với tỷ lệ lo âu, trầm cảm gia tăng ở Gen Z. Theo vị giáo sư này, cơ chế thông báo đẩy và vòng lặp cuộn trang vô tận trên smartphone hoạt động như một dạng kích thích ám ảnh cưỡng chế, liên tục bào mòn khả năng tập trung của não bộ.
Đồng quan điểm, hai nhà nghiên cứu Emma Duerden và Rubina Malik tại Đại học Western (Canada) nhận định trên chuyên trang Western News rằng việc nhồi nhét hàng chục ứng dụng vào một giao diện cảm ứng khiến người trẻ rơi vào trạng thái “kiệt sức kỹ thuật số”. Khi tìm đến điện thoại cơ bản, máy ảnh kỹ thuật số cầm tay hay máy đọc sách, Gen Z không chối bỏ công nghệ. Thay vào đó, họ quay lại với các công cụ đơn năng phục vụ mục đích sáng tạo, thay vì những nền tảng được lập trình để khai thác thời gian trực tuyến.
Hiệu quả khoa học và rào cản hạ tầng
Hiệu quả của việc ngắt internet di động được kiểm chứng qua một thử nghiệm ngẫu nhiên có đối chứng công bố trên tạp chí khoa học PNAS Nexus hồi tháng 2/2025. Nghiên cứu do hai học giả Noah Castelo (Đại học Alberta) và Adrian F. Ward (Đại học Texas tại Austin) thực hiện trên nhóm tình nguyện viên bị chặn toàn bộ truy cập internet trên điện thoại trong hai tuần, chỉ giữ lại tính năng nghe gọi và nhắn tin.
Kết quả cho thấy 91% người tham gia cải thiện ít nhất một trong ba chỉ số: sức khỏe tâm thần, mức độ hài lòng với cuộc sống hoặc khả năng duy trì sự chú ý; trong đó 71% ghi nhận sức khỏe tâm thần tốt hơn. Khả năng tập trung bền bỉ của nhóm thử nghiệm tăng lên mức tương đương với việc đảo ngược 10 năm suy giảm nhận thức do tuổi tác, nhờ quỹ thời gian trống được chuyển sang trò chuyện trực tiếp, tập thể dục và ngủ đủ giấc.
Dù mang lại lợi ích tinh thần, việc duy trì lối sống chỉ dùng điện thoại “cục gạch” tại các đô thị phương Tây vẫn vấp phải rào cản về hạ tầng số. Tại Mỹ và châu Âu, dịch vụ thanh toán không tiền mặt, quét mã vé tàu điện ngầm, nhận mã xác thực bảo mật hai lớp hay tra cứu bản đồ đường phố đều mặc định yêu cầu người dùng cài ứng dụng trên smartphone.
Thị phần điện thoại tối giản hiện mới chiếm hơn 2% tổng doanh số di động tại Mỹ, cho thấy phần lớn người trẻ không từ bỏ hoàn toàn smartphone mà áp dụng cách dùng song song: cất điện thoại thông minh vào buổi tối, dịp cuối tuần hoặc các kỳ ôn thi. Để giải quyết bài toán tiện ích, thị trường cũng xuất hiện phân khúc thiết bị trung gian như Light Phone hay Mudita Kompakt, sử dụng màn hình mực điện tử đen trắng loại bỏ mạng xã hội nhưng vẫn giữ lại định vị GPS và trình phát nhạc.
Trào lưu sử dụng “dumbphone” ở Gen Z phương Tây không làm sụp đổ ngành công nghiệp smartphone, nhưng đánh dấu một bước chuyển dịch hành vi tiêu dùng rõ rệt. Thế hệ từng lớn lên cùng internet di động đang tự thiết lập lại ranh giới với thế giới ảo: công nghệ phải quay về đúng vai trò công cụ hỗ trợ giao tiếp và làm việc, thay vì chiếm dụng toàn bộ quỹ thời gian mỗi ngày.


