Xu hướng số hóa toàn diện các bảo tàng an ninh - quốc phòng

(Sóng trẻ) - Chuyển đổi số đang tạo ra những thay đổi rõ rệt trong hoạt động của các bảo tàng an ninh - quốc phòng tại Hà Nội. Việc tham quan ảo giúp mở rộng khả năng tiếp cận công chúng, song cũng đặt ra yêu cầu về chất lượng nội dung và giá trị trải nghiệm.

Số hóa toàn diện trở thành hướng đi tất yếu

Trong bối cảnh chuyển đổi số được thúc đẩy trong lĩnh vực văn hóa, việc ứng dụng công nghệ để tái hiện không gian trưng bày trên môi trường số đang dần trở thành xu hướng rõ nét tại nhiều bảo tàng. Theo Chiến lược chuyển đổi số ngành văn hóa giai đoạn 2025 - 2030 của Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch, các nhiệm vụ liên quan đến xây dựng hạ tầng số và cung cấp dịch vụ trực tuyến được xác định là trọng tâm nhằm nâng cao khả năng tiếp cận của công chúng.

Từ định hướng này, Bảo tàng Lịch sử Quân sự Việt Nam đã triển khai tham quan ảo với không gian 3D, cho phép người xem chủ động di chuyển giữa các khu trưng bày và tiếp cận thông tin hiện vật thông qua thiết bị kết nối internet. Hình thức này từng bước tái hiện trải nghiệm tham quan trong môi trường số, qua đó tạo điều kiện tiếp cận linh hoạt hơn đối với những người không có điều kiện đến trực tiếp.

Cùng với đó, Bảo tàng Công an Hà Nội đã tiến hành cải tạo và nâng cấp toàn diện không gian trưng bày theo hướng hiện đại. Phát biểu tại lễ khánh thành dự án năm 2025, Phó Bí thư Đảng ủy, Phó Giám đốc Công an TP Hà Nội, Đại tá Nguyễn Ngọc Quyền nhấn mạnh rằng: “Sau 17 năm hoạt động, việc cải tạo, nâng cấp toàn diện Bảo tàng không chỉ góp phần bảo tồn, phát huy giá trị lịch sử của lực lượng Công an Thủ đô mà còn đáp ứng yêu cầu tuyên truyền, giáo dục truyền thống trong tình hình mới”.

Sự phát triển của các nền tảng tham quan trực tuyến đang làm thay đổi cách các bảo tàng tổ chức và truyền tải nội dung trưng bày. Khi không gian vật lý được chuyển dịch lên môi trường số, các yêu cầu về tính ổn định, khả năng tương tác và hiệu quả tiếp nhận thông tin trở thành những yếu tố cần được chú trọng.

Trải nghiệm số và những vấn đề đặt ra

Việc triển khai tham quan ảo tại các bảo tàng đang tạo ra cách tiếp cận mới đối với công chúng, đặc biệt là nhóm người trẻ. Người xem có thể chủ động lựa chọn không gian và tìm hiểu thông tin theo nhu cầu cá nhân thông qua nền tảng số, thay vì phụ thuộc vào lộ trình tham quan trực tiếp.

Sau khi trải nghiệm tham quan ảo tại Bảo tàng Lịch sử Quân sự Việt Nam, Hồng Phúc (16 tuổi, phường Hoàng Mai, Hà Nội) chia sẻ: “Em có thể xem rất kỹ từng hiện vật và đọc thông tin ngay trên máy tính, điều mà khi đi tham quan trực tiếp đôi khi khó thực hiện vì thời gian hạn chế. Tuy nhiên, có lúc giao diện chưa thật sự mượt, một số thao tác tải chậm nên trải nghiệm chưa liền mạch”.

Theo các báo cáo của International Council of Museums (2020, 2021) và UNESCO, hoạt động trên môi trường số tại các bảo tàng tăng mạnh trong giai đoạn dịch và tiếp tục duy trì đà tăng sau đó, với 75% đơn vị mở rộng nội dung trực tuyến và điều chỉnh chiến lược theo hướng số hóa. Điều này phản ánh xu hướng tiêu thụ nội dung linh hoạt của công chúng, đồng thời đặt ra yêu cầu về việc tối ưu giao diện và cách tổ chức thông tin.

Tuy nhiên, quá trình số hóa cũng bộc lộ những hạn chế nhất định. Trải nghiệm trực tuyến khó có thể thay thế hoàn toàn cảm nhận khi quan sát hiện vật thật trong không gian trưng bày. Nếu nội dung số thiếu yếu tố tương tác hoặc dẫn dắt, người xem dễ tiếp cận theo cách lướt nhanh, làm giảm chiều sâu tiếp nhận thông tin.

Ngoài ra, quá trình xây dựng hệ thống dữ liệu số đòi hỏi nguồn kinh phí lớn cùng với đội ngũ nhân lực có chuyên môn liên ngành. Yêu cầu bảo đảm tính chính xác của tư liệu lịch sử khi chuyển đổi sang môi trường số cũng đặt ra áp lực không nhỏ đối với các đơn vị triển khai.

Trong bối cảnh đó, nhiều bảo tàng đang hướng đến phương án kết hợp giữa tham quan trực tiếp và trực tuyến nhằm tận dụng ưu điểm của cả hai hình thức. Cách tiếp cận này giúp mở rộng phạm vi tiếp cận, đồng thời duy trì giá trị cốt lõi của không gian trưng bày truyền thống. Việc cân bằng giữa trải nghiệm thực tế và môi trường số vì thế trở thành yêu cầu đặt ra đối với các bảo tàng trong quá trình đổi mới, khi công nghệ không chỉ đóng vai trò hỗ trợ mà còn từng bước định hình cách công chúng tiếp cận lịch sử và di sản.