Giữ vững bản lĩnh, bút sắc trong thời đại số

(Sóng trẻ) - Trong kỷ nguyên số, người làm báo không chỉ chạy đua tốc độ mà còn phải giữ vững bản lĩnh trước AI, mạng xã hội và tin giả; tâm sáng là nền tảng cốt lõi.

Không còn là người “đưa tin đầu tiên”

Sự phát triển mạnh mẽ của công nghệ số đang làm thay đổi sâu sắc môi trường hoạt động báo chí. Nếu trước đây, báo chí giữ vị trí trung tâm trong việc phát hiện, kiểm chứng và công bố thông tin thì hiện nay mạng xã hội và các nền tảng số khiến thông tin xuất hiện gần như tức thời ở mọi nơi. Điều này không chỉ tạo ra một “cuộc cạnh tranh về tốc độ” mà còn làm thay đổi vai trò truyền thống của người làm báo.

Theo ThS. Đinh Ngọc Sơn, nguyên Phó trưởng khoa Phát thanh - Truyền hình (Học viện Báo chí và Tuyên truyền), chuyên gia đào tạo Chuyển đổi số và AI, cho rằng điểm thay đổi lớn nhất của báo chí trong kỷ nguyên 4.0 chính là tốc độ lan truyền thông tin và sự dịch chuyển vai trò của nhà báo. Nếu như trước đây, nhà báo có thể là người phát hiện và đưa tin đầu tiên, thì nay vị trí đó không còn mang tính tuyệt đối. Thay vào đó, nhà báo cần trở thành người kiểm chứng nhanh nhất, phân tích sâu nhất và định hướng dư luận một cách có trách nhiệm. 

Nhận định này cho thấy, báo chí hiện đại không chỉ là cuộc chạy đua về tốc độ, mà còn là sự cạnh tranh về độ tin cậy và chiều sâu thông tin. Khi bất kỳ ai cũng có thể trở thành “người đưa tin” trên mạng xã hội thì vai trò của nhà báo càng cần được khẳng định ở năng lực kiểm chứng và khả năng lý giải vấn đề.

Đứng trước bài toán “nhanh và đúng”

Trong thực tế tác nghiệp, áp lực tốc độ là điều mà nhiều phóng viên trẻ phải đối diện mỗi ngày, đặc biệt trong môi trường truyền thông số.

Phóng viên Hoàng Hải (Vietnam Today - Đài Truyền hình Việt Nam) cho biết, việc đưa tin nhanh, kịp thời trên sóng truyền hình luôn đi kèm với những áp lực không nhỏ. Trong bối cảnh mạng xã hội liên tục cập nhật thông tin từng giây, bài toán đặt ra là làm thế nào để tin tức trên truyền hình không trở nên chậm và lỗi thời. Theo anh, đây là một trăn trở thường trực trong quá trình làm nghề. Tuy nhiên, chính đặc thù của truyền hình với một “độ trễ” nhất định lại tạo điều kiện để phóng viên có thêm thời gian kiểm chứng thông tin trước khi phát sóng. Điều này phần nào giúp giảm áp lực và hạn chế sai sót.

Ở góc độ tác nghiệp hiện trường, phóng viên Hoàng Hải cho biết: “Khi tác nghiệp tại hiện trường, tôi thường ưu tiên tính chân thật, sự tự nhiên của sự vật, sự việc, tình huống mà mình ghi hình. Truyền hình có thế mạnh về hình ảnh, âm thanh sống động, do đó phóng viên cần làm sao lấy được sự chân thật để truyền tải hình ảnh sống động nhất cho khán giả. Để làm được điều đó, phóng viên cần quan sát hiện trường một cách bao quát và không quên chú ý tới những chi tiết đắt giá để mang lại tính hấp dẫn cho thông tin”.

Phóng viên Hoàng Hải nói thêm: “So với thông tin từ mạng xã hội, truyền hình có độ trễ về thời gian nên sẽ dễ dàng để kiểm chứng lại. Người phóng viên cần xem các kênh truyền thông chính thống, các trang báo trước đó đã đưa thông tin ra sao đồng thời tự mình kiểm tra lại qua mạng lưới cộng tác viên, chính quyền địa phương hay các nguồn uy tín. Trong nhiều trường hợp, có thể đến tận nơi hiện trường để xác minh và làm rõ sự việc nhằm đảm bảo tính chính xác trước khi đưa tin”.

Thực tế này đặt ra yêu cầu rõ ràng về ranh giới giữa “nhanh” và “đúng”. Theo ThS. Đinh Ngọc Sơn, báo chí có thể cập nhật nhanh nhưng không được đánh đổi sự thật để lấy tốc độ. Nhanh trong báo chí hiện đại không đồng nghĩa với vội vàng mà là nhanh trên cơ sở một quy trình kiểm chứng chặt chẽ. Có những thông tin có thể công bố khi đã xác minh được các yếu tố cốt lõi nhưng cũng có những trường hợp buộc phải chậm lại để kiểm tra nguồn, đối chiếu dữ liệu và đánh giá tác động xã hội. Người làm báo chuyên nghiệp cần biết khi nào cần chạy nhanh và khi nào cần dừng lại một nhịp để bảo vệ sự đúng đắn của thông tin.

Giữ tâm sáng giữa dòng chảy số

Bên cạnh áp lực về tốc độ và sự thay đổi của công nghệ, một trong những thách thức lớn nhất đối với người làm báo hiện nay là giữ vững đạo đức nghề nghiệp trong môi trường thông tin phức tạp.

Nhà báo Trần Đình Thảo (nguyên Phó trưởng Ban Biên tập tin trong nước, Thông tấn xã Việt Nam) cho rằng, nghề báo là một nghề đặc thù, đòi hỏi sự kết hợp giữa đam mê, trách nhiệm xã hội và năng lực cá nhân. Người làm báo không chỉ đưa tin mà còn phải có khả năng phát hiện vấn đề, phân tích hiện tượng và góp phần định hướng nhận thức cho công chúng.

Nhà báo Bảo Dân nhấn mạnh rằng: “Công nghệ chỉ nên là công cụ hỗ trợ, không thể thay thế việc quan sát thực tế, trải nghiệm xã hội và tư duy phản biện của người làm báo. Nếu phụ thuộc quá mức vào công nghệ, phóng viên trẻ sẽ hạn chế khả năng tư duy độc lập và làm giảm chất lượng tác phẩm báo chí”.

Ở góc nhìn đào tạo, ThS. Đinh Ngọc Sơn cho rằng “giữ tâm sáng” trước hết phải thể hiện ở sự trung thực với sự thật. Người làm báo không được bóp méo thông tin, không khai thác nỗi đau con người để thu hút sự chú ý và không vì áp lực tương tác mà làm tổn hại đến lợi ích cộng đồng.

Trong thời đại số, “tâm sáng” còn là khả năng tự kiểm soát trước sức hút của mạng xã hội, trước những thông tin giật gân và trước sự tiện lợi của công nghệ, đặc biệt là AI. Việc sử dụng công nghệ là cần thiết nhưng không thể thay thế nguyên tắc nghề nghiệp và trách nhiệm xã hội của người làm báo.

Từ thực tế tác nghiệp, phóng viên Hoàng Hải cũng cho rằng việc “giữ tâm sáng” không phải là điều dễ dàng đối với người trẻ. Khi chưa có nhiều kinh nghiệm và mạng lưới nguồn tin, phóng viên cần nhiều thời gian để học hỏi, rèn luyện và tự hoàn thiện. Việc giữ vững sự cẩn trọng và ý thức trách nhiệm trong từng quyết định nghề nghiệp là yếu tố quan trọng để tránh những sai sót không đáng có.

Giữa dòng chảy thông tin không ngừng, khi tốc độ có thể được rút ngắn đến từng giây và công nghệ ngày càng can thiệp sâu vào quy trình làm báo, giá trị của nghề báo lại càng được đo bằng sự chính xác, trách nhiệm và bản lĩnh của người cầm bút. Có thể nhanh hơn, có thể hiện đại hơn, nhưng báo chí không thể đánh mất điểm tựa cốt lõi là sự thật. Trong bối cảnh tin giả, thuật toán và những thông tin liên tục cuốn đi sự chú ý của công chúng, việc giữ được sự tỉnh táo, công tâm và đạo đức nghề nghiệp chính là cách để người làm báo không bị cuốn trôi.

Giữ “tâm sáng” vì thế không phải là một khẩu hiệu mà là lựa chọn nghề nghiệp trong từng quyết định nhỏ, đăng hay không đăng, nhanh hay chậm, nói thế nào để không làm tổn hại đến sự thật. Và cũng chính từ những lựa chọn ấy, báo chí tiếp tục giữ được vai trò của mình không chỉ là đưa tin mà là giữ lại những giá trị đáng tin trong một thế giới đầy biến động.