Nhận diện những tổn thương sau cánh cửa gia đình

(Sóng trẻ) - Bạo lực gia đình không chỉ biểu hiện qua những hành vi gây thương tích. Kiểm soát, đe dọa, xúc phạm, cô lập hay khống chế kinh tế cũng có thể gây tổn thương kéo dài nhưng khó được nhận diện. Tổng đài 117 chính thức hoạt động 24/7 trên toàn quốc, mở thêm một kênh để người bị bạo lực tìm kiếm sự hỗ trợ. 

Khi bạo lực không để lại vết bầm

Không phải bạo lực gia đình nào cũng để lại dấu vết trên cơ thể. Một người vẫn có thể đi làm, chăm sóc con cái, gặp gỡ bạn bè nhưng luôn phải dè chừng từng lời nói, cuộc gọi hay phản ứng của người bên cạnh. Những tổn thương không nhìn thấy vì thế dễ bị bỏ qua ngay trong chính đời sống gia đình.

Luật Phòng, chống bạo lực gia đình số 13/2022/QH15, được Quốc hội thông qua ngày 14/11/2022 (có hiệu lực từ ngày 1/7/2023) xác định bạo lực gia đình bao gồm những hành vi gây hoặc có khả năng gây tổn hại về thể chất, tinh thần, tình dục, kinh tế đối với thành viên gia đình. Khó nhận diện hơn là những hành vi không biểu hiện thành một vụ việc rõ ràng, mà lặp lại trong sinh hoạt hàng ngày và dần được coi như một phần bình thường của đời sống gia đình.

Nhận định về vấn đề này, TS. Phạm Thị Thục Oanh (Giảng viên khoa Tâm lý và Khoa học Giáo dục, Trường Đại học Đại Nam) cho biết: “Bạo lực thể chất thường chỉ là phần nổi của tảng băng chìm; phần chìm nguy hiểm và dai dẳng hơn rất nhiều chính là bạo lực tinh thần, bạo lực kinh tế và bạo lực tình dục. Thực tế trong các ca tham vấn về tình yêu, hôn nhân, gia đình, nạn nhân của các hình thức bạo lực này nhiều khi còn chưa có đủ nhận thức rằng mình đang là nạn nhân của bạo lực, đặc biệt là bạo lực tinh thần, bạo lực kinh tế và bạo lực tình dục thì lại càng khó nhận diện”.

Trong đời sống hằng ngày, sự kiểm soát có thể bắt đầu từ những hành vi tưởng nhỏ như yêu cầu cung cấp mật khẩu điện thoại, kiểm tra các cuộc gọi, theo dõi vị trí. Nó cũng có thể biểu hiện qua việc kiểm soát tiền bạc, ngăn cản gặp gỡ bạn bè hoặc can thiệp vào các mối quan hệ. Khi những hành vi ấy lặp lại và khiến một người phải thay đổi cách sống để tránh phản ứng của đối phương, đó không còn đơn thuần là sự quan tâm.

Người trong cuộc đôi khi không nhận ra mình đang ở trong một mối quan hệ có tính bạo lực. Họ có thể dần thu mình, hạn chế giao tiếp, thường xuyên để ý sắc mặt của bạn đời, lo lắng trước mỗi phản ứng của đối phương hoặc giật mình khi điện thoại reo. Khi một người phải cân nhắc từng lời nói, hành động chỉ để tránh làm đối phương phật ý, đó là dấu hiệu cho thấy đời sống gia đình đã không còn diễn ra trong trạng thái bình thường.

Không phải mọi mâu thuẫn trong gia đình đều là bạo lực. Vấn đề nằm ở tính chất và mức độ của hành vi. Một bất đồng thông thường khác với việc một người liên tục kiểm soát, đe dọa, xúc phạm hoặc tước đi quyền tự quyết của người khác, khiến họ phải điều chỉnh hành vi vì sợ phản ứng từ đối phương. 

Đừng để im lặng che khuất bạo lực

Khó nhận diện đã là một rào cản, nhưng khó gọi tên và không dám lên tiếng còn khiến bạo lực kéo dài. Quan niệm “chuyện trong nhà đóng cửa bảo nhau”, mong muốn giữ gìn gia đình, lo ảnh hưởng đến con cái hay e ngại điều tiếng có thể khiến người bị bạo lực tiếp tục chịu đựng thay vì tìm kiếm sự trợ giúp.

Bạo lực gia đình không chỉ xuất hiện trong những hoàn cảnh người bị bạo lực phụ thuộc về kinh tế. Người có học vấn, có việc làm và độc lập về tài chính vẫn có thể rơi vào một mối quan hệ có sự kiểm soát, thao túng. Theo TS. Phạm Thị Thục Oanh, thực tế lâm sàng chứng minh vấn đề nằm ở tương quan quyền lực trong gia đình của các cá nhân, không phụ thuộc vào địa vị xã hội của người bị bạo lực.

Khi người bị bạo lực tìm đến sự giúp đỡ, cách phản ứng của những người xung quanh cũng rất quan trọng. Những câu hỏi như “Tại sao không bỏ đi?” hay “Sao không phản kháng?” dễ khiến họ cảm thấy mình phải chịu trách nhiệm cho chính tình trạng đang gặp phải. Điều cần thiết trước hết là lắng nghe, ghi nhận và tôn trọng quyết định của người trong cuộc.

Hỗ trợ người bị bạo lực không có nghĩa là quyết định thay họ. Một lời khuyên yêu cầu lập tức rời khỏi gia đình hoặc đối đầu với người gây bạo lực chưa chắc bảo đảm an toàn nếu chưa tính đến con cái, nơi ở, điều kiện kinh tế và những nguy cơ có thể xảy ra sau đó. Người trong cuộc cần được cung cấp thông tin, giúp họ nhìn thấy những lựa chọn, có điều kiện xây dựng phương án và có chiến lược, lộ trình tự giải cứu phù hợp.

Trong bối cảnh đó, một kênh hỗ trợ rõ ràng, thuận tiện là cần thiết để người bị bạo lực có thể tìm kiếm sự trợ giúp khi cần. Từ ngày 8/9/2026, Tổng đài điện thoại quốc gia về phòng, chống bạo lực gia đình, số 117, chính thức hoạt động 24/7 trên phạm vi toàn quốc. Được xây dựng trên cơ sở tiếp nhận và nâng cấp Đường dây nóng 1800 1768, Tổng đài 117 có chức năng tiếp nhận tin báo, tố giác về hành vi bạo lực gia đình, tư vấn ban đầu và kết nối người bị bạo lực với các dịch vụ bảo vệ, hỗ trợ phù hợp tại địa phương.

Một kênh hỗ trợ chỉ thực sự phát huy tác dụng khi người trong cuộc nhận ra vấn đề và biết mình có quyền tìm kiếm sự giúp đỡ. Phòng, chống bạo lực gia đình không chỉ là xử lý khi vụ việc đã xảy ra, mà còn bắt đầu từ khả năng nhận diện những hành vi đang diễn ra trong chính đời sống thường ngày. Đó có thể là sự kiểm soát ngày một nhiều hơn, những lời xúc phạm lặp đi lặp lại hay nỗi sợ phải dè chừng từng phản ứng của người bên cạnh. Khi những hành vi ấy bị xem là chuyện bình thường, tổn thương sẽ càng khó được nhận ra và người trong cuộc càng khó tìm kiếm sự trợ giúp.

“Bạo lực gia đình không bao giờ là câu chuyện riêng tư sau cánh cửa đóng kín, mà là một vấn đề sức khỏe tâm thần và an toàn xã hội nghiêm trọng. Im lặng không đem lại bình an, im lặng chỉ nuôi dưỡng sự leo thang của hành vi bạo lực. Đồng thời vô tình khiến những đứa trẻ học được hành vi bạo lực từ người lớn. Do đó, khi một cá nhân quyết định rời bỏ một mối quan hệ độc hại không phải là sự đổ vỡ hay thất bại của một đời người, mà đó là khoảnh khắc bạn dũng cảm tuyên bố chủ quyền với sự an toàn, danh dự và sinh mệnh của chính mình”, TS. Phạm Thị Thục Oanh nói.

Phía sau cánh cửa gia đình, không chỉ có những thương tích trên cơ thể mà còn có những tổn thương về tinh thần, kinh tế và quyền tự quyết. Nhận diện đúng những dấu hiệu bạo lực gia đình là bước đầu để người bị bạo lực được lắng nghe, tìm kiếm sự hỗ trợ và bảo vệ mình trước khi tổn thương trở nên nghiêm trọng hơn.