Khi rừng không còn là nơi có thể trở về

(Sóng trẻ) - Tại các trung tâm cứu hộ ở Cúc Phương, không phải cá thể động vật hoang dã nào được chữa lành cũng có thể trở về rừng. Thương tích, bệnh tật và thời gian dài sống phụ thuộc vào con người có thể khiến chúng phải ở lại trung tâm suốt đời.

Cánh cửa trở về vẫn khép lại

Tại Trung tâm Cứu hộ Linh Trưởng Nguy Cấp Cúc Phương, quá trình phục hồi không chỉ tập trung vào sức khỏe mà còn đánh giá khả năng thích nghi của từng cá thể. Những trường hợp mắc bệnh, mang thương tích hoặc thay đổi tập tính do nuôi nhốt lâu ngày có thể tiếp tục được chăm sóc tại trung tâm.

Trường hợp của Mafia, một cá thể vượn đen má trắng là một ví dụ. Được giải cứu khỏi một gia đình nuôi nhốt vào năm 2018, Mafia từng gặp vấn đề tâm lý và sức khỏe. Sau quá trình điều trị, tình trạng của chú vượn này dần ổn định. Tuy nhiên, kết quả kiểm tra cho thấy Mafia nhiễm viêm gan B, khiến việc tái thả không được thực hiện do nguy cơ lây bệnh cho quần thể đồng loại.

Tại khu cứu hộ, những loài không đạt tiêu chuẩn tái thả như Mafia vẫn được chăm sóc và sống trong môi trường phù hợp với tình trạng của mình. Trường hợp này cho thấy cứu hộ không phải lúc nào cũng kết thúc bằng việc đưa động vật trở lại rừng. Với những cá thể không đáp ứng điều kiện tái thả, trung tâm phải tiếp tục đảm bảo điều kiện sống và theo dõi chúng lâu dài.

Chị Thùy Ngân (Nho Quan, Ninh Bình) cho rằng những động vật đủ điều kiện nên được trở về môi trường tự nhiên. “Mình mong những cá thể đủ tiêu chuẩn sẽ được trở về môi trường sống của chúng, bởi con người muốn thoải mái tự do thì động vật cũng vậy. Tuy nhiên, để một cá thể có thể trở lại rừng, việc chữa trị thương tích mới chỉ là bước đầu", chị Ngân chia sẻ thêm.

Phục hồi bản năng, ngăn vòng lặp cứu hộ

Theo chú Trần Văn Bảy, cán bộ kiểm lâm tại Vườn Quốc gia Cúc Phương, những cá thể được đưa về trung tâm đều là nạn nhân của săn bắt, buôn bán và nuôi nhốt. “Có những con sức khỏe yếu, con bị gãy chân, gãy xương sống lưng, suy nhược cơ thể hoặc gặp vấn đề tâm lý. Thậm chí, có những loài vốn khỏe mạnh nhưng trở thành nạn nhân của săn bắt và buôn bán”, chú Bảy nhận định.

Đối với những loài từng sống trong môi trường nuôi nhốt, khả năng thích nghi cũng là một vấn đề cần được xem xét trước khi tái thả. Chị Hoàng Thị Thúy, hướng dẫn viên tại Vườn bày tỏ: “Những động vật có khả năng phục hồi sẽ được đưa vào khu bán hoang dã để làm quen với điều kiện sống gần tự nhiên, từng bước giảm sự phụ thuộc vào con người và phục hồi các tập tính cần thiết cho quá trình sinh tồn”.

Theo chị Thúy, tái thả động vật về tự nhiên chỉ là một phần trong công tác bảo tồn. Nếu các nguyên nhân dẫn đến săn bắt, buôn bán và nuôi nhốt vẫn còn, những cá thể được thả có thể tiếp tục đối mặt với nguy cơ bị bắt trở lại. Chị Thúy chỉ ra một nghịch lý trong công tác cứu hộ: “Chi phí cứu hộ, chăm sóc khá lớn, nhưng sau khi thả về, động vật vẫn có thể bị bắt lại. Khi đó, chúng lại được giải cứu, đưa về trung tâm và tiếp tục chăm sóc, tạo thành một vòng tròn”.

Chị Thúy cho biết, các chương trình bảo tồn hiện nay không chỉ tập trung vào việc cứu hộ và tái thả, mà ngày càng chú trọng đến tuyên truyền, nâng cao nhận thức cho cộng đồng và hỗ trợ sinh kế cho người dân sống quanh rừng. “Khi cuộc sống được đảm bảo, người dân không cần săn bắt động vật và cũng không phải vào rừng chặt cây để mưu sinh”, chị Thúy nhấn mạnh.

Ở quy mô rộng hơn, Vườn quốc gia Cúc Phương đang triển khai chương trình tái hoang dã hươu sao và nai trong năm 2026. Các cá thể được đánh giá về sức khỏe, tập tính và khả năng thích nghi, sau đó áp dụng phương pháp "thả mềm”, giúp chúng làm quen với môi trường bán tự nhiên trước khi trở lại rừng và tiếp tục được theo dõi bằng GPS (hệ thống định vị toàn cầu), VHF (phát bị phát tín hiệu vô tuyến) và bẫy ảnh (thiết bị camera tự động ghi nhận hình ảnh động vật).

Hành trình bảo tồn không dừng ở việc cứu một cá thể khỏi nơi nuôi nhốt, mà còn cần phục hồi khả năng thích nghi, bảo vệ môi trường sống và ngăn nguy cơ săn bắt tái diễn. Đích đến cuối cùng của công tác cứu trợ là để những cá thể đủ điều kiện có thể tự tồn tại trong tự nhiên, thay vì tiếp tục trở thành nạn nhân và quay lại vòng tròn cứu hộ.