Khăn chầu áo ngự Đông Cứu: Sợi chỉ thêu di sản

(Sóng trẻ) - Nổi tiếng với nghề thêu trang phục hầu đồng tinh xảo, làng Đông Cứu (Thường Tín, Hà Nội) đang khởi sắc khi tín ngưỡng Tứ phủ được phục hưng mạnh mẽ.

Lịch sử sau nếp áo

Làng Đông Cứu từng là làng thêu duy nhất đất Bắc chuyên thêu long bào cho vua chúa, áo mão cho quan lại quý tộc trong triều. Tuy nhiên, cùng với sự phát triển của lịch sử, nghề thêu long bào dần phai nhạt, thay vào đó là nghề may thêu khăn chầu áo ngự-trang phục mô phỏng lại khăn áo của thánh, thần, vua quan thời xưa được sử dụng trong nghi lễ hầu đồng. Khăn chầu áo ngự cơ bản gồm 36 bộ trang phục tương ứng với 36 giá đồng của các vị thần như Thánh Mẫu, Quan lớn, Ông hoàng, Chầu bà, Thánh Cậu, Thánh Cô,... và thường được làm từ gấm, lụa của Việt Nam hoặc một số quốc gia khác.

Sinh ra trong một gia đình làm nghề may thêu khăn chầu, áo ngự lâu đời tại làng, bà Nguyễn Thị Thắm (63 tuổi) cho biết, để tái hiện chân dung cũng như xuất thân và tích truyện gắn với các Tiên Thánh, những bộ trang phục này được quy định chặt chẽ về kiểu cách, màu sắc và phục sức đi kèm. Theo đó, tất cả những vị thánh thuộc phủ Thiên đều màu đỏ; thuộc phủ Thượng Ngàn màu xanh; thuộc phủ Thoải màu trắng; thuộc phủ Địa màu vàng. Y phục nam của các Quan Lớn, Thánh Cậu có hoa văn ổ rồng, ổ ngũ phúc, ổ mây vờn, chữ thọ, gấu áo có hình thủy ba, còn trang phục nữ của các Chầu Bà, Thánh Cô thường thêu hình phượng, hình công, cành hoa, hoặc tứ quý. Trang phục của các giá thánh Cậu, thánh Cô trông rất nhí nhảnh, có hoạ tiết màu sắc sặc sỡ còn của các giá Quan Lớn, Quan Hoàng lại vô cùng uy nghi, đẹp đẽ giống trang phục các vị quan trong triều đại phong kiến. 

Theo bà, trang phục hầu đồng đẹp cần đảm bảo các yếu tố bảo tồn và tôn trọng lịch sử, tuân thủ những quy ước, đặc trưng bắt buộc. Không phải họa tiết nào, hoa văn, kỹ thuật nào cũng có thể đưa vào thiết kế khăn áo hầu đồng. Họa tiết có thể được vận dụng sáng tạo nhưng vẫn phải đảm bảo tính truyền thống và bắt nguồn từ các nghiên cứu cổ như linh vật, tứ hoa cổ, tứ quý, họa tiết thủy ba, vân mây,… Bởi vậy, “Muốn cho ra những bộ trang phục đúng tín ngưỡng, quy chuẩn dân gian thì người thợ cũng phải am hiểu lịch sử và tín ngưỡng của hầu thánh.”, bà Thắm chia sẻ.

Lưu giữ và phát triển văn hoá truyền thống trong từng mũi chỉ

Đặc trưng của trang phục hầu thánh là những họa tiết thêu vô cùng cầu kỳ được tạo nên sau nhiều công đoạn phức tạp. Công đoạn đầu tiên là thiết kế mẫu thêu cho bộ trang phục hầu thánh. Đây cũng là công đoạn quan trọng nhất, tạo nên linh hồn riêng của bức thêu, thể hiện tay nghề, phong cách riêng của từng người thợ. Sau khi hoàn thiện vẽ mẫu, người thợ tiến hành in mẫu chi tiết lên tấm vải theo kỹ thuật đã được ông cha truyền lại. Tuy nhiên, người thợ vẫn phải vận dụng sự sáng tạo của mình để các hình khối được phối hợp một cách hài hòa. 

Tấm vải sau khi in mẫu sẽ được thêu tạo hình và trang trí hoàn thiện thần thái linh vật. “Đặc biệt, hoạ tiết đẹp phải được thêu đúng kỹ thuật, mũi chỉ đều đặn, cánh chỉ quyện, theo một chiều nhất định, đường thêu mềm mại. Tiêu chuẩn của mỗi mũi thêu không dài quá 3mm, có những mũi như bấm, đột hay lại mũi thì mỗi mũi thêu chỉ dài 1mm. Hiện nay, công nghệ thêu máy hiện đại được ứng dụng giúp rút ngắn thời gian mà vẫn đạt được độ tinh xảo của họa tiết. Tuy nhiên, một số chi tiết vẫn cần được thêu tay và trở thành điểm nhấn, đặc trưng của trang phục này”, bà Thắm chia sẻ.

Bên cạnh trang phục, những nét tinh hoa của kỹ thuật thêu được áp dụng một cách triệt để vào chế tác những phụ kiện trong hầu đồng như: mũ, khăn, hài, cờ, quạt, … 

Chị Kim Thanh(25 tuổi), một chủ cửa hàng may thêu khăn áo hầu thánh tại làng, chia sẻ, “Là một người trẻ theo nghề, bên cạnh bảo tồn những giá trị truyền thống, tôi luôn cố gắng sáng tạo, phát triển theo dòng chảy thời đại, đồng thời ứng dụng kỹ thuật và nguyên phụ liệu mới… Như hiện tại, tôi áp dụng thêm công nghệ đính kết giúp trang phục có những hoạ tiết lấp lánh, lộng lẫy hơn”.

Trải qua mỗi thời kỳ, trang phục hầu đồng luôn có sự cải tiến để phù hợp với sự phát triển của xã hội nhưng vẫn luôn giữ được những giá trị truyền thống. Những bộ trang phục này không chỉ để giới thiệu cho người xem biết về giá đồng mà còn là hình tượng văn hóa được đúc kết từ nhiều thế hệ của người Việt. Điều này đã góp phần tạo nên sức sống mãnh liệt của nghi thức Hầu đồng nói riêng và tín ngưỡng thờ Mẫu nói chung.