'Bữa cơm dưới bóng đen thực phẩm bẩn': Khi sức khỏe cộng đồng bị đánh đổi từng ngày

(Sóng trẻ) - Mỗi ngày, hàng triệu gia đình Việt bước vào bữa cơm với một niềm tin rất giản dị: thực phẩm họ mua, nấu và ăn sẽ nuôi dưỡng sức khỏe. Thế nhưng, từ chợ dân sinh đến “chợ mạng”, từ quán ăn vỉa hè đến những cơ sở chế biến nhỏ lẻ, thực phẩm bẩn đang len lỏi vào từng bữa ăn theo những cách tinh vi và khó kiểm soát. Ẩn sau những mớ rau “tươi non”, những miếng thịt "giá rẻ bất ngờ”, những hộp đồ ăn “nhà làm” được quảng cáo hấp dẫn là một thực tế đáng lo ngại: bữa cơm của người dân đang phải đi qua một “ma trận” mà ở đó, sự an toàn nhiều khi chỉ được đặt cược bằng niềm tin.

Thực phẩm bẩn len vào mâm cơm bằng những con đường gần gũi nhất

5 giờ sáng, khi nhiều người còn đang ngủ, các khu chợ đầu mối và chợ dân sinh ở Hà Nội đã sáng đèn, nhộn nhịp người mua kẻ bán. Rau củ được đổ thành từng đống lớn trên nền bạt, thịt cá xếp đầy trong những thùng xốp, nội tạng động vật đặt trần trên mẹt nhựa, còn những bao tải hàng hóa không rõ xuất xứ liên tục được vận chuyển vào sâu trong chợ.

Nhìn bề ngoài, tất cả đều tạo cảm giác của một guồng quay cung ứng quen thuộc cho hàng triệu bữa ăn mỗi ngày. Nhưng chỉ cần quan sát kỹ hơn, không khó để nhận ra những dấu hỏi lớn về an toàn thực phẩm: thịt được bày bán nhiều giờ ngoài trời mà không có thiết bị bảo quản; cá, hải sản có dấu hiệu chảy nước nhưng vẫn được người bán liên tục tưới để giữ vẻ “tươi”; rau củ không nhãn mác, không thông tin nguồn gốc vẫn được tiêu thụ như một điều hiển nhiên.

Chị Lê Thị Hòa (43 tuổi, Thanh Xuân, Hà Nội) cho biết, gia đình chị vẫn chủ yếu mua thực phẩm ở chợ dân sinh vì tiện và giá cả phù hợp. Tuy nhiên, cảm giác yên tâm ngày càng trở nên mong manh. “Mình đi chợ chủ yếu nhìn bằng mắt, thấy rau còn non, thịt còn đỏ là mua. Nhưng giờ thật sự rất khó biết đâu là hàng sạch, đâu là hàng không an toàn. Có những lần mua thịt về luộc lên thấy mùi lạ, hoặc rau để một ngày là úng rất nhanh, mình cũng lo nhưng rồi hôm sau vẫn phải đi chợ tiếp vì không biết mua ở đâu khác cho hợp túi tiền”.

Ở chợ truyền thống, việc lựa chọn thực phẩm của người dân phần lớn vẫn dựa vào kinh nghiệm và niềm tin. “Mua quen cô này mấy năm rồi”, “thấy tươi thì mua”, “giá hợp lý thì lấy” đó là những tiêu chí rất phổ biến. Nhưng trong một thị trường mà nguồn gốc, quy trình bảo quản và chất lượng hàng hóa không được minh bạch, sự quen biết hay cảm quan bằng mắt thường nhiều khi chỉ là lớp vỏ mong manh.

Không chỉ dừng ở chợ dân sinh, thực phẩm bẩn ngày nay còn có thêm một “đường đi” rất thuận lợi: chợ mạng.

Chỉ cần vài phút lướt Facebook, TikTok hay các hội nhóm bán hàng online, người tiêu dùng có thể dễ dàng bắt gặp vô số lời chào mời: “thịt quê sạch 100%”, “đồ ăn nhà làm không chất bảo quản”, “nội tạng đông lạnh giá sốc”, “đặc sản vùng cao ship tận nơi”… Những bài đăng thường được chụp bắt mắt, gắn kèm lời cam kết đầy thuyết phục như “người nhà ăn gì bán nấy”, “bao ngon - bao sạch”, “hàng tuyển mỗi ngày”.

Chị Lê Thị Minh Giang (43 tuổi, Hoàng Mai, Hà Nội) cho biết chị từng nhiều lần đặt thực phẩm online vì tiện, nhất là với đồ ăn chế biến sẵn hoặc thực phẩm được quảng cáo là “nhà làm”. “Có hôm bận quá mình chỉ xem ảnh rồi đặt luôn. Có lần nhận được đồ thì nhìn vẫn đẹp, nhưng ăn vào thấy không tươi như quảng cáo. Mình cũng không biết phản ánh với ai vì người bán chỉ giao dịch qua tin nhắn, chuyển khoản xong là xong. Nói thật, mua online rất tiện nhưng cũng rất hên xui”.

Điểm nguy hiểm của “chợ mạng” nằm ở chỗ: người mua không có cơ hội kiểm chứng thực tế. Không được tận tay xem hàng, không biết nơi chế biến, không truy xuất được nguồn gốc, cũng gần như không thể khiếu nại hiệu quả nếu có vấn đề xảy ra. Mọi giao dịch chủ yếu được xây dựng trên niềm tin, đánh vào tâm lý chuộng tiện lợi, giá rẻ và cảm giác “hàng homemade thì chắc an toàn”.

Trong khi đó, thực phẩm bẩn cũng không chỉ xuất hiện ở nơi người dân mua về nấu nướng, mà còn len sâu vào những bữa ăn chế biến sẵn từ quán cơm bình dân, hàng rong vỉa hè đến những bếp ăn nhỏ lẻ.

Bạn Lê Tiến Chung (20 tuổi, Cầu Giấy, Hà Nội) chia sẻ: “Sinh viên như em thường ưu tiên đồ ăn nhanh, rẻ, no bụng là chính. Một bữa 25.000 - 35.000 đồng là hợp lý rồi nên tụi em cũng ít khi để ý kỹ nguồn gốc nguyên liệu. Nhiều lúc biết là không đảm bảo lắm nhưng vì tiện và phù hợp túi tiền nên vẫn ăn”.

Một suất cơm giá rẻ, một xiên nướng thơm lừng, một bát bún nóng hổi trên vỉa hè… là lựa chọn quen thuộc của nhiều học sinh, sinh viên, công nhân, người lao động. Nhưng đằng sau sự tiện lợi ấy, nguồn nguyên liệu đầu vào lại là điều mà phần lớn thực khách không thể biết. Miếng thịt đó được lấy từ đâu? Dầu chiên đã dùng lại bao nhiêu lần? Rau có được sơ chế đúng cách không? Hay thực phẩm đã để qua đêm, được “hâm nóng” và tiếp tục bán ra?

Bữa cơm tưởng chừng bình thường vì thế đang trở thành một canh bạc sức khỏe mà phần lớn người tiêu dùng không hề nhận ra mình đang tham gia.

Khi thực phẩm bẩn được “hô biến” bằng lòng tham, kẽ hở quản lý và sự dễ dãi của thị trường

Nếu thực phẩm bẩn chỉ tồn tại dưới dạng ôi thiu, bốc mùi, biến chất rõ rệt, có lẽ người tiêu dùng đã dễ phòng tránh hơn. Nhưng điều đáng lo là thực phẩm kém chất lượng ngày nay không còn “lộ mặt” một cách thô sơ. Chúng ngày càng được “hô biến” tinh vi hơn, khéo léo hơn, đủ để đi qua mắt thường của người mua.

Ở nhiều nơi, dưới sự quản lý chặt chẽ của các đơn vị quản lý thị trường thực phẩm có dấu hiệu xuống cấp vẫn được “cứu” bằng những cách rất đơn giản: tẩm ướp gia vị đậm để át mùi, phun nước cho rau củ trông tươi hơn, ngâm hóa chất để giữ màu, dùng phẩm màu hoặc chất phụ gia để tạo vẻ ngoài hấp dẫn. Thịt ôi có thể được xay làm chả, nội tạng cũ được tẩm ướp thành đồ nướng, thực phẩm đông lạnh lâu ngày được rã đông rồi bán dưới mác “hàng tươi”.

Sự biến tướng này khiến ranh giới giữa “thực phẩm sạch” và “thực phẩm bẩn” trở nên ngày càng mờ nhạt trong mắt người tiêu dùng phổ thông. Không phải ai cũng có đủ kiến thức, kinh nghiệm hay công cụ để nhận diện những dấu hiệu bất thường trong một thị trường đầy rẫy lớp vỏ ngụy trang.

Đáng nói hơn, thực phẩm bẩn không chỉ được “làm mới” bằng thủ thuật, mà còn được hợp thức hóa bằng ngôn ngữ tiếp thị. Một hộp chân gà đông lạnh có thể được gọi là “đặc sản ăn vặt nhà làm”. Một túi thịt không rõ nguồn gốc có thể được rao là “thịt quê người thân gửi lên”. Một mẻ bánh, mẻ giò, mẻ xúc xích chế biến thủ công không hề qua kiểm định vẫn có thể được quảng bá bằng hai chữ “homemade”, thứ vốn đang được nhiều người tiêu dùng mặc định là đồng nghĩa với sạch và an toàn.

Bà Nguyễn Thị Lan (38 tuổi), chủ gian hàng tại chợ Nghĩa Tân (Hà Nội), thừa nhận áp lực cạnh tranh về giá đang khiến nhiều người bán rơi vào vòng xoáy “rẻ trước, an toàn sau”: “Ở chợ, khách thường ưu tiên giá rẻ hơn là hỏi nguồn gốc. Nếu mình nhập hàng tốt mà giá nhỉnh hơn một chút là rất khó bán. Cũng vì vậy mà nhiều nơi sẵn sàng lấy hàng trôi nổi hoặc hàng rẻ để giữ khách. Người bán chạy theo lợi nhuận, còn người mua chạy theo giá thấp, cuối cùng thực phẩm an toàn lại bị lép vế”.

Trong cuộc chạy đua lợi nhuận, đạo đức kinh doanh ở một bộ phận người bán dường như đang bị đặt xuống sau cùng. Chỉ cần hạ được giá thành, tăng được biên lợi nhuận, không ít người sẵn sàng nhập nguyên liệu rẻ, bỏ qua khâu bảo quản, cắt giảm vệ sinh, thậm chí tiêu thụ cả những thực phẩm đã có dấu hiệu hư hỏng.

Nhưng để thực phẩm bẩn có thể tồn tại dai dẳng và len sâu vào đời sống hằng ngày, không thể chỉ đổ lỗi cho người bán. Đằng sau đó còn là những kẽ hở quản lý chưa được bịt kín.

Thực phẩm được lưu thông qua quá nhiều tầng nấc: từ chợ đầu mối, chợ dân sinh, cửa hàng nhỏ lẻ, hàng rong, bếp ăn nhỏ đến nền tảng bán hàng online. Trong khi đó, lực lượng kiểm tra, giám sát lại mỏng, việc xử lý nhiều nơi còn mang tính thời điểm hoặc theo chiến dịch. Nhiều cơ sở nhỏ lẻ hoạt động phân tán, không đăng ký đầy đủ, không có giấy phép hoặc thường xuyên thay đổi địa điểm, khiến việc kiểm soát càng trở nên khó khăn.

Bà Lê Thuỳ An, cán bộ Cục Quản lý thị trường TP Hà Nội cho biết, việc kiểm soát an toàn thực phẩm hiện nay gặp nhiều thách thức, đặc biệt ở nhóm kinh doanh nhỏ lẻ và bán hàng online. “Khó nhất là hàng hóa lưu thông quá nhanh, nhiều điểm bán không cố định, nhất là trên mạng xã hội. Có những tài khoản hôm nay bán, mai đổi tên, đổi số điện thoại hoặc chuyển sang nền tảng khác. Khi có phản ánh, việc xác minh nguồn gốc, địa điểm tập kết hay cơ sở chế biến không hề đơn giản. Với các chợ truyền thống và hàng rong, lực lượng chức năng cũng khó thể giám sát thường xuyên tất cả các điểm bán”.

“Chợ mạng” lại càng là vùng xám trong quản lý. Chỉ cần một tài khoản cá nhân, vài bức ảnh bắt mắt và những lời cam kết không cần kiểm chứng, bất cứ ai cũng có thể trở thành “người bán thực phẩm”. Khi có sự cố, việc truy xuất trách nhiệm gần như rất khó khăn, còn người tiêu dùng lại thường chọn im lặng vì số tiền không lớn hoặc không đủ căn cứ khiếu nại.

Song, bên cạnh lợi nhuận và lỗ hổng quản lý, còn một mắt xích khác đang âm thầm tiếp sức cho thực phẩm bẩn tồn tại: sự dễ dãi của chính người tiêu dùng.

Không ít người biết rõ nguy cơ nhưng vẫn chấp nhận mua hàng giá rẻ, hàng không rõ nguồn gốc, hàng online không kiểm chứng chỉ vì tiện, vì quen, vì “thấy người khác cũng mua”. Trong bối cảnh thu nhập còn hạn chế, áp lực chi tiêu lớn, lựa chọn thực phẩm của nhiều gia đình vẫn bị chi phối mạnh bởi yếu tố giá cả. Khi một bó rau rẻ hơn vài nghìn, một cân thịt thấp hơn chục nghìn, hay một suất ăn tiết kiệm được vài chục nghìn đồng, rất nhiều người sẵn sàng nhắm mắt bỏ qua những dấu hỏi về an toàn.

Nhưng cái giá phải trả cho sự “tiết kiệm” ấy có thể không dừng lại ở một bữa ăn. Thực phẩm bẩn trước hết gây ra những hậu quả dễ thấy như rối loạn tiêu hóa, đau bụng, ngộ độc, nhiễm khuẩn đường ruột. Nguy hiểm hơn, nếu tiếp xúc kéo dài với thực phẩm chứa hóa chất, chất bảo quản vượt mức, nguyên liệu ôi thiu hoặc nhiễm vi sinh vật gây hại, người tiêu dùng có thể phải đối mặt với những nguy cơ âm thầm nhưng dai dẳng: tổn thương gan, thận, hệ tiêu hóa, rối loạn chuyển hóa, thậm chí gia tăng nguy cơ mắc bệnh mạn tính và ung thư.

Điều đáng sợ nhất của thực phẩm bẩn không phải lúc nào cũng là một vụ ngộ độc tập thể gây xôn xao dư luận. Đôi khi, nó là sự đầu độc chậm rãi, len lỏi vào cơ thể qua từng bữa ăn, từng món quà vặt, từng suất cơm văn phòng, từng phần đồ ăn ship tận nơi, đủ nhỏ để khó nhận ra ngay, nhưng đủ dài để tích tụ hậu quả theo thời gian.

Bữa cơm vốn là nơi con người tìm về sau một ngày mệt mỏi, là nơi gia đình quây quần, là biểu tượng của sự chăm sóc và an toàn. Nhưng khi ngay cả thực phẩm đưa lên mâm cũng trở thành một ẩn số, thì nỗi lo không còn nằm ở chuyện ăn gì ngon, gì rẻ, mà là ăn gì để không phải đánh đổi sức khỏe của chính mình và người thân.

Thực phẩm bẩn, vì thế, không chỉ là câu chuyện của vệ sinh an toàn thực phẩm. Nó là câu chuyện của đạo đức kinh doanh, của trách nhiệm quản lý, của ý thức tiêu dùng và rộng hơn là của quyền được sống an toàn của mỗi người dân.

Không một xã hội văn minh nào có thể chấp nhận việc người dân phải ăn trong nghi ngờ, phải đi chợ bằng cảm tính, phải đặt niềm tin vào những lời quảng cáo vô căn cứ và tự bảo vệ mình bằng kinh nghiệm truyền miệng.

Đã đến lúc cuộc chiến với thực phẩm bẩn không thể chỉ dừng ở những đợt cao điểm kiểm tra hay những vụ xử phạt đơn lẻ sau khi sự việc đã xảy ra. Cần một hệ thống quản lý chặt hơn, minh bạch hơn, mạnh tay hơn với những hành vi đầu độc thị trường thực phẩm vì lợi nhuận. Đồng thời, người tiêu dùng cũng cần thay đổi thói quen mua sắm dễ dãi, học cách đòi hỏi thông tin rõ ràng và từ chối những sản phẩm không thể kiểm chứng.

Bởi nếu sự dễ dãi tiếp tục tồn tại, còn lợi nhuận vẫn dễ dàng chiến thắng lương tâm, thì “bóng đen” thực phẩm bẩn sẽ còn phủ dài trên mâm cơm của mỗi gia đình. Và khi đó, thứ bị đánh đổi không chỉ là chất lượng của một bữa ăn mà là sức khỏe cộng đồng, từng ngày một.