Nỗi niềm người nghệ nhân trước khoảng lặng thế hệ tại làng gốm Hương Canh
(Sóng trẻ) - Hơn 300 năm tồn tại, làng gốm Hương Canh hiện đối mặt với nỗi lo thiếu vắng thế hệ kế nghiệp. Khi lớp trẻ có nhiều lựa chọn nghề nghiệp khác, việc tiếp nối giá trị truyền thống trở thành nỗi trăn trở của người nghệ nhân dành trọn cuộc đời đời với đất với lửa.
Sinh ra trong gia đình trải qua thế hệ làm gốm, nghệ nhân Nguyễn Hồng Quang đã dành gần 20 năm kể từ khi tốt nghiệp đại học để tìm hướng đi mới cho nghề truyền thống của gia đình. Từ những chiếc chum, vại phục vụ sinh hoạt thường ngày, ông từng bước phát triển dòng gốm mỹ thuật, đưa sản phẩm gốm Hương Canh đến gần hơn với đời sống đương đại.
Gắn bó với gốm Hương Canh, nỗi trăn trở lớn nhất trong ông là sự thiếu vắng thế hệ kế nghiệp, ông lo một ngày những tinh hoa của nghề sẽ biến mất. Hơn cả sinh kế, nghề gốm với ông là một phần hồn cốt của quê hương, của gia đình. Trong cuộc trò chuyện dưới đây, ông chia sẻ những trăn trở về tương lai làng nghề, cùng kỳ vọng vào vai trò của người trẻ trong việc tiếp nối và phát huy các giá trị truyền thống.
PV: Cơ duyên nào đã đưa ông đến với nghề gốm và khiến ông gắn bó với nghề cho đến hôm nay?
Nghệ nhân Nguyễn Hồng Quang: Với tôi, có rất nhiều yếu tố để tôi có thể nói là nghề chọn người. Sinh ra trong gia đình có bốn thế hệ làm gốm, từ nhỏ tôi đã quen với đất cát và công việc làm nghề khi thường xuyên theo bố mẹ ra xưởng hợp tác xã. Chính những năm tháng ấy đã giúp tôi sớm tiếp xúc và gắn bó với nghề truyền thống của gia đình.
Tôi từng theo học ngành cơ khí nhưng nhận thấy không phù hợp nên quyết định dừng lại, chuyển sang học lớp trung cấp gốm nghệ thuật do Sở Công Thương (tiền thân là Sở Công nghiệp) phối hợp với Trường Trung cấp Văn hóa Nghệ thuật Vĩnh Phúc tổ chức. Được các thầy giáo động viên, tôi tiếp tục theo học chuyên ngành Điêu khắc tại Trường Đại học Mỹ thuật Công nghiệp giai đoạn 2002 - 2007.
Sau khi tốt nghiệp, tôi trở về quê với mong muốn khôi phục nghề gốm truyền thống theo hướng đương đại, nghệ thuật. Gần 20 năm gắn bó với nghề, tôi đã trải qua không ít thăng trầm, đánh đổi rất nhiều mồ hôi, nước mắt và tài chính. Với tôi, gốm không chỉ là đam mê mà còn là sự nghiệp cả đời.
Nỗi lo mai một nghề gốm từ khoảng trống thế hệ
PV: Bên cạnh những thay đổi tích cực đó, đâu là khó khăn lớn nhất mà những người làm gốm Hương Canh đang phải đối mặt, thưa ông?
Nghệ nhân Nguyễn Hồng Quang: Có bốn vấn đề khiến tôi trăn trở nhất hiện nay. Thứ nhất là cơ chế, chính sách hỗ trợ phát triển làng nghề, đặc biệt trong quy hoạch mặt bằng và không gian sản xuất. Thứ hai là việc quy hoạch, bảo đảm nguồn nguyên liệu đất Hương Canh tại chỗ. Thứ ba, cũng là điều tôi rất quan tâm, chính là thế hệ trẻ. Muốn có người tiếp nối thì phải có những chương trình đào tạo, tạo điều kiện để họ học nghề, làm nghề và quan trọng nhất là có thể sống được bằng nghề. Cuối cùng là nguồn vốn. Những người làm gốm cần có cơ hội tiếp cận các nguồn vốn vay ưu đãi để duy trì hoạt động xưởng, đầu tư sản xuất và phát triển nghề lâu dài. Theo tôi, muốn giữ được nghề thì không thể chỉ nói đến đam mê. Người làm nghề còn phải có điều kiện để duy trì cuộc sống và phát triển sản xuất.
PV: Từ những quan sát thực tế, ông đánh giá như thế nào về sự quan tâm của thế hệ trẻ Hương Canh đối với nghề gốm truyền thống hiện nay?
Nghệ nhân Nguyễn Hồng Quang: Thực sự, đến thời điểm hiện tại, tôi chưa nhìn thấy người trẻ nào ở quê hương vừa có đam mê, vừa mong muốn gắn bó lâu dài với nghề gốm. Có thể các cháu đang có nhiều lựa chọn nghề nghiệp khác với cơ hội kiếm sống thuận lợi hơn. Tuy nhiên, tôi nghĩ một phần nguyên nhân là do người trẻ chưa có điều kiện tiếp cận và hiểu hết giá trị của nghề. Ngay cả một số bạn trẻ tại địa phương, khi đến xưởng của tôi cũng bất ngờ trước những sản phẩm gốm Hương Canh và mới biết đến nơi địa phương mình cũng có một làng nghề truyền thống.
Theo tôi, cần đẩy mạnh việc giới thiệu lịch sử làng nghề trong giáo dục địa phương, đồng thời tổ chức các lớp đào tạo, hội thảo để người trẻ có cơ hội tìm hiểu và định hướng nghề nghiệp. Các ngành như mỹ thuật, thiết kế hay công nghệ vật liệu cũng có thể trở thành cầu nối giữa thế hệ trẻ với nghề truyền thống. Khi hiểu được giá trị và nhìn thấy cơ hội phát triển từ nghề, các cháu mới có thể thực sự yêu và gắn bó lâu dài.
PV: Nếu tình trạng thiếu người kế nghiệp tiếp tục kéo dài, ông hình dung tương lai của làng gốm Hương Canh sẽ như thế nào?
Nghệ nhân Nguyễn Hồng Quang: Đó chính là điều tôi rất trăn trở. Nếu thế hệ trẻ không còn mặn mà với nghề, tôi lo rằng đến một ngày nào đó, Hương Canh chỉ còn là cái tên. Khi lớp nghệ nhân hiện tại không còn đủ sức làm việc mà không có người tiếp nối, những giá trị truyền thống được tích lũy qua nhiều thế hệ sẽ đứng trước nguy cơ mai một.
Nếu viễn cảnh đó xảy ra, có lẽ tôi sẽ phải thu hẹp quy mô sản xuất, chuyển sang sáng tác cá nhân để tiếp tục thỏa mãn đam mê. Khi ấy, tôi có thể làm ít sản phẩm hơn nhưng tập trung nhiều hơn vào giá trị nghệ thuật của từng tác phẩm. Tuy nhiên, đó sẽ là điều rất buồn và đáng tiếc, bởi một nghề truyền thống được gìn giữ qua bao đời lại không thể tiếp tục phát triển và được tiếp nối ở thế hệ mai sau.
PV: Theo ông, người trẻ hiện nay nếu muốn theo đuổi nghề gốm có thể thực sự sống được bằng nghề không? Họ cần những điều kiện gì để duy trì và phát triển lâu dài?
Nghệ nhân Nguyễn Hồng Quang: Tôi không nói người trẻ không thể sống được bằng nghề gốm. Nhưng trước hết, các cháu phải xác định nghiêm túc với nghề, có ý chí kiên định, không thể làm theo kiểu “chân trong chân ngoài”. Quan trọng hơn cả là tình yêu với nghề, với quê hương, sẵn sàng đánh đổi thời gian, công sức và tiền bạc để vượt qua khó khăn. Bên cạnh đó, người làm nghề phải có kiến thức về chuyên môn, thị trường và quản lý tài chính. Bởi nếu không bán được sản phẩm, không duy trì được nguồn thu thì dù đam mê đến đâu cũng khó gắn bó lâu dài.
Tôi tin người trẻ vẫn có nhiều cơ hội để giữ gìn và phát triển nghề gốm Hương Canh. Các cháu có lợi thế về công nghệ số, khả năng quảng bá sản phẩm cũng tốt hơn thế hệ trước. Và với tinh thần dám nghĩ, dám làm, tôi tin thế hệ trẻ sẽ tìm được hướng đi để tiếp nối và phát triển nghề truyền thống.
Gửi gắm hy vọng vào những bàn tay kế cận
PV: Theo ông, cần làm gì để thế hệ trẻ hiểu hơn về giá trị của gốm Hương Canh và có thêm động lực tiếp nối nghề truyền thống?
Nghệ nhân Nguyễn Hồng Quang: Tôi mong muốn có thêm những chương trình đào tạo, tập huấn, hội thảo về nghề gốm dành cho người trẻ. Những hoạt động này không chỉ giúp các cháu tiếp cận kỹ thuật làm nghề mà còn hiểu được lịch sử, giá trị văn hóa và những đóng góp của các thế hệ đi trước.
Gốm Hương Canh đã có lịch sử hàng trăm năm. Vì vậy, tôi cũng mong những kiến thức về làng nghề được quan tâm, đưa vào nội dung giáo dục địa phương, để các cháu hiểu hơn về truyền thống quê hương ngay từ khi còn ngồi trên ghế nhà trường. Khi hiểu được những giá trị ấy, người trẻ mới có thêm sự trân trọng, niềm tự hào và biết đâu sẽ có những người thực sự muốn trở về tiếp nối những giá trị truyền thống ấy.
PV: Riêng với gia đình mình và những người thân, ông đã làm gì để khơi gợi tình yêu nghề gốm ở các con, các cháu?
Nghệ nhân Nguyễn Hồng Quang: Tôi không đặt nặng việc phải yêu cầu các con ngay lập tức theo nghề của bố. Thay vào đó, tôi âm thầm tạo điều kiện để các con được tiếp cận với mỹ thuật, với việc nặn gốm và những hoạt động liên quan đến nghề.
Tôi cũng cho các con trải nghiệm việc bán những sản phẩm do chính mình làm ra, để các cháu hiểu giá trị của sức lao động, biết trân trọng thành quả mà mình tạo nên. Tôi tin rằng, trong bốn người con của mình, sẽ có một người tiếp tục giữ nghề và có thể phát triển nghề tốt hơn cả tôi.
PV: Sau gần 20 năm dành tâm huyết cho gốm Hương Canh, điều gì khiến ông tự hào nhất và ông mong muốn để lại điều gì cho thế hệ sau?
Nghệ nhân Nguyễn Hồng Quang: Điều khiến tôi tự hào nhất là bản thân vẫn giữ được nghề của ông cha, góp phần đưa sản phẩm gốm Hương Canh đến với nhiều gia đình Việt Nam và các triển lãm quốc tế. Tôi mong các con cũng như những người trẻ Hương Canh luôn tự hào về bản sắc văn hóa quê hương mình. Những thành quả mà thế hệ hôm nay có được đều có phần đóng góp từ mồ hôi, công sức của cha ông.
Với riêng tôi, điều quan trọng nhất sau này không phải là kiếm được nhiều hay ít tiền. Điều tôi mong mỏi nhất là khi nhìn lại chặng đường lịch sử của làng nghề ấy vẫn còn lưu danh trong sử sách, ở tại thời điểm đó, giữa những thăng trầm đó của nghề gốm Hương Canh, đã từng có một người tên Quang dành trọn tâm huyết, hết mình cống hiến và nối dài mạch sống cho truyền thống ấy nơi quê hương.
Sau gần hai thập kỷ tìm hướng đi mới cho nghề gốm quê hương, nghệ nhân Nguyễn Hồng Quang vẫn dành nhiều tâm huyết cho việc sáng tạo và truyền nghề. Nhưng mong muốn ấy không thể chỉ được thực hiện bằng nỗ lực của riêng một người. Từ những trăn trở của ông, câu chuyện giữ gìn và phát triển nghề gốm Hương Canh đặt ra một vấn đề lớn hơn: Làm thế nào để những giá trị truyền thống không chỉ được nhắc đến bằng niềm tự hào, mà còn trở thành một sinh kế đủ sức hấp dẫn thế hệ trẻ?
Bởi suy cho cùng, sức sống của một làng nghề không chỉ được đo bằng những sản phẩm còn hiện hữu, mà còn nằm ở sự tiếp nối giữa các thế hệ, khi những đôi bàn tay trẻ sẵn sàng đón nhận ngọn lửa nghề từ cha ông, để mỗi vòng quay của bàn xoay không chỉ tạo nên một sản phẩm, mà còn viết tiếp câu chuyện về bản sắc và hồn cốt của một vùng đất.


