Sinh viên năm nhất trên hành trình số hóa những di sản quê hương
(Sóng trẻ) - Từ niềm yêu thích văn hóa và lịch sử, Ngọc Trúc đã phát triển dự án “Muôn xã Muôn phường” nhằm xây dựng dữ liệu, định danh và giới thiệu những di tích ít được biết đến trên bản đồ số.
Khởi đầu từ một bảng ghi chép các địa điểm trong chuyến du lịch Nghệ An năm 2023, “Muôn xã Muôn phường” dần phát triển thành dự án tổng hợp thông tin về di tích, danh lam thắng cảnh trên cả nước. Từ những dữ liệu ban đầu phục vụ nhu cầu tìm hiểu cá nhân, Ngọc Trúc (18 tuổi, Quảng Ninh - sinh viên năm nhất Trường Khoa học Liên ngành và Nghệ thuật, Đại học Quốc gia Hà Nội) quyết định hệ thống hóa và chia sẻ rộng rãi, mở ra hành trình đưa những giá trị văn hóa, lịch sử đến gần hơn với cộng đồng.
Trong cuộc trò chuyện với phóng viên Sóng trẻ, Trúc chia sẻ về hành trình thực hiện dự án, những khó khăn và niềm tin vào vai trò của người trẻ trong việc lan tỏa những giá trị di sản.
Từ những chuyến đi đến ý tưởng kết nối di sản
PV: Cơ duyên nào đã khơi dậy niềm yêu thích văn hóa, lịch sử và thôi thúc bạn thực hiện dự án “Muôn xã Muôn phường”?
Ngọc Trúc: Mình có niềm yêu thích đặc biệt với văn hóa truyền thống của Việt Nam, bao gồm văn hóa của các dân tộc thiểu số, cùng những hình thức thể hiện nghệ thuật mới như nghệ thuật trình diễn sân khấu. Sự quan tâm ấy hình thành từ khá sớm. Mẹ mình là giáo viên Địa lý nên ngay từ nhỏ, mình đã có cơ hội tiếp xúc với kiến thức thuộc lĩnh vực khoa học xã hội. Đến khoảng lớp 7, lớp 8, nhờ sự truyền cảm hứng của một cô giáo dạy lịch sử, mình bắt đầu tìm hiểu sâu hơn về lịch sử văn hóa và quá trình phát triển của những giá trị truyền thống trong lĩnh vực này.
Đến năm lớp 10, sau khi tình cờ biết đến một dự án của Trường Đại học Khoa học Xã hội và Nhân văn trên mạng xã hội, mình bắt đầu nảy sinh nhưng mong muốn thực hiện một dự án có thể tạo ra những giá trị tích cực cho cộng đồng. Trước đó, mình từng có nhiều ý tưởng nhưng phần lớn chỉ dừng lại ở những bài thuyết trình hoặc trao đổi với bạn bè, một số ý tưởng đã thử triển khai nhưng chưa thành công.
Còn dự án “Muôn xã Muôn phường” lại bắt đầu từ một sự tình cờ. Năm 2023, trong chuyến đi du lịch đến Nghệ An, thay vì lựa chọn những địa điểm du lịch quen thuộc, mình muốn tìm kiếm những di tích, danh lam thắng cảnh ít được biết đến hơn. Từ đó, mình lập một bảng tính ghi chép những địa điểm quanh thành phố Vinh và khu vực Nam Đàn. Sau này, mỗi khi đến những vùng đất khác mình lại tiếp tục bổ sung thông tin. Cứ như vậy, cho đến đầu năm 2025, nhận thấy lượng dữ liệu ngày càng lớn, mình nảy ra ý tưởng phát triển bảng ghi chép thành một danh mục tổng hợp các di tích, danh lam thắng cảnh trên cả nước. Mình nghĩ rằng nếu chỉ giữ những thông tin ấy cho riêng mình thì khá lãng phí, nên quyết định hệ thống hóa, chỉnh sửa trang tính sao cho khoa học, dễ nhìn rồi chia sẻ với cộng đồng.
PV: Vì sao bạn lựa chọn tên gọi “Muôn xã Muôn phường”? Dự án muốn gửi gắm thông điệp gì?
Ngọc Trúc: Tên gọi “Muôn xã Muôn phường” xuất phát từ những thay đổi về đơn vị hành chính sau quá trình sắp xếp, sáp nhập các xã, phường. Mình đặc biệt ấn tượng với những tên gọi mang đậm dấu ấn lịch sử và bản sắc địa phương như phường Sài Gòn, phường Bến Thành hay phường Xuân Hương. Mình nhận thấy, với quy mô của các xã, phường hiện nay, việc khám phá một địa phương trở nên thuận tiện và phù hợp hơn với những chuyến đi trải nghiệm của mỗi cá nhân, thay vì tiếp cận trên phạm vi rộng như cấp huyện trước đây. Từ đó, mình lựa chọn tên gọi “Muôn xã Muôn phường” với mong muốn tôn vinh bản sắc riêng của từng địa phương, đồng thời truyền tải thông điệp rằng mỗi vùng đất đều có những tiềm năng du lịch phát triển vô cùng lớn. Không có địa phương nào thực sự thiếu tài nguyên về lịch sử, văn hóa, thắng cảnh, điều quan trọng là chúng ta có nhận ra và biết cách giới thiệu những giá trị ấy đến với mọi người hay không.
Mục tiêu cốt lõi của dự án ban đầu đơn giản là chia sẻ thông tin về những di tích ít được biết đến, đặc biệt là các địa điểm nằm ngay trong khu vực người dân sinh sống. Xa hơn, mình mong muốn khơi gợi sự quan tâm của cộng đồng đối với di sản, để mọi người hiểu rằng mỗi vùng đất đều có những giá trị văn hóa, lịch sử đáng để khám phá và gìn giữ.
Lưu giữ những di tích trên bản đồ số
PV: Từ ý tưởng ban đầu, bạn đã triển khai dự án như thế nào để đưa những thông tin về di sản đến gần hơn với cộng đồng?
Ngọc Trúc: Hiện tại, dự án gồm ba hợp phần chính. Đầu tiên là “Bộ dữ liệu Muôn xã Muôn phường”, hướng đến tổng hợp thông tin về vị trí, tình trạng các di tích, danh lam thắng cảnh, làng nghề và công trình kiến trúc văn hóa thuộc 34 tỉnh, thành phố trên cả nước. Thứ hai là “Định danh di tích”, tập trung xác định vị trí chính xác, bổ sung những địa điểm còn thiếu và chỉnh sửa thông tin sai lệch trên các nền tảng bản đồ số, đặc biệt là Google Maps.
Cuối cùng là phần “Từ bản làng ra thế giới”, hướng đến xây dựng những nội dung truyền thông giới thiệu lịch sử, văn hóa và cảnh quan của từng xã, phường dựa trên cơ sở dữ liệu đã thu thập. Mình mong muốn ba hợp phần có thể bổ trợ cho nhau, từ việc hệ thống hóa dữ liệu, định danh di tích đến quảng bá bản sắc văn hóa, giúp mọi người dễ dàng tìm hiểu những giá trị riêng của từng địa phương.
PV: Việc xây dựng cơ sở dữ liệu trên phạm vi rộng đòi hỏi độ chính xác cao. Bạn đã thực hiện quá trình thu thập và xác minh thông tin như thế nào?
Ngọc Trúc: Mình chủ yếu thu thập thông tin từ hai nguồn chính là các trang báo mạng điện tử và trang thông tin chính thức của chính quyền địa phương. Đối với dữ liệu từ các trang báo mạng điện tử, mình thường thực hiện thêm hai bước xác minh bao gồm: đối chiếu với danh mục kiểm kê di tích của địa phương và tìm kiếm những tài liệu liên quan để kiểm tra độ xác thực.
Tuy nhiên, sau quá trình sắp xếp đơn vị hành chính, nhiều dữ liệu chưa được cập nhật hoặc không còn dễ dàng tìm kiếm. Một số di tích vẫn được ghi nhận theo địa chỉ cũ, thậm chí có những trường hợp thông tin trong tài liệu chính thức chưa thống nhất về địa giới hành chính. Vì vậy, mình phải kiểm tra chéo nhiều nguồn, xác định lại địa chỉ hiện tại trước khi cập nhật vào hệ thống. Công việc này khá mất thời gian, nhưng mình cho rằng độ tin cậy của dữ liệu là yếu tố rất quan trọng đối với dự án.
PV: Đến thời điểm hiện tại, dự án đã đạt được những kết quả gì? Có địa điểm nào khiến bạn đặc biệt ấn tượng trong quá trình thực hiện không?
Ngọc Trúc: Hiện tại, mình đã cơ bản xây dựng dữ liệu cho 14 trên tổng số 34 tỉnh, thành phố, chủ yếu là các địa phương, tỉnh thành miền núi. Ở phần định danh di tích, mình đã thực hiện được khoảng 12 di tích phần lớn tại Hà Nội, Quảng Ninh và Hưng Yên. Trong đó có một địa danh mang tên Đình làng Thượng Tân (Hưng Yên) đã thu hút được sự chú ý nhất định trên Google Maps.
Ngoài ra, mình cũng đã gửi đề xuất bổ sung hơn 30 địa điểm khác lên Google Maps và đang chờ xét duyệt. Trong quá trình tìm hiểu, mình đặc biệt ấn tượng với những di tích gắn liền với lịch sử phát triển đô thị. Chẳng hạn như các ngôi đình trong khu phố cổ Hà Nội vốn có mối liên hệ với sự hình thành và phát triển của những phố nghề xưa. Điều đáng chú ý là nhiều di tích nằm ngay trong khu dân cư đông đúc, giao thông thuận tiện nhưng lại chỉ có ít công chúng quan tâm tới. Trong số 12 ngôi đình mình tìm hiểu, có khoảng 4-5 đình thường xuyên đóng cửa, khiến những người muốn tham quan, khám phá gặp không ít khó khăn. Một trường hợp khác là những dấu tích về không gian sinh hoạt dưới hầm tại Nam Định (sau sáp nhập là Ninh Bình), gắn với quá trình phát triển đô thị của thành phố trong thời kỳ kháng chiến chống Mỹ. Tuy nhiên, việc tiếp cận địa điểm này còn gặp trở ngại do liên quan xung đột đến đất đai của người dân hay các dự án giao thông trong tương lai.
Đặc biệt, mình dành nhiều sự quan tâm đến di tích thương cảng Vân Đồn tại quê hương Quảng Ninh. Dù được công nhận là di tích quốc gia đặc biệt, nhiều địa điểm thành phần hiện chỉ còn phế tích hoặc dấu tích khảo cổ, khiến việc xác định vị trí và thu thập thông tin không dễ dàng. Đây cũng là một trong những địa điểm đầu tiên mình lựa chọn để thử nghiệm việc đưa dữ liệu di tích lên bản đồ.
PV: Từ những trải nghiệm ấy, theo bạn, vì sao vẫn còn nhiều di tích chưa được quan tâm đúng mức? Công nghệ số đã tác động thay đổi đến thực trạng này như thế nào?
Ngọc Trúc: Theo mình, có nhiều nguyên nhân. Trước hết, một số di tích gặp khó khăn trong việc tiếp cận do liên quan đến không gian sinh hoạt, đất ở của người dân hoặc những đặc điểm trong văn hóa làng xã. Bên cạnh đó, mình cho rằng việc phát huy giá trị di sản ở một số địa phương vẫn chưa có những chính sách phát triển, định hướng phù hợp với đặc trưng của từng di tích. Một vấn đề khác mình nhận thấy là nằm ở cách tiếp cận của công chúng. Nhiều người thường tìm đến di tích chỉ khi có nhu cầu tâm linh hoặc phục vụ học tập, nghiên cứu, thay vì chủ động khám phá những câu chuyện lịch sử, văn hóa gắn với địa điểm ấy.
Theo mình, công nghệ số có thể góp phần thay đổi điều này bằng cách giúp mọi người tiếp cận thông tin thuận tiện hơn. Khi một di tích được xác định chính xác vị trí và có thông tin rõ ràng trên bản đồ, người quan tâm sẽ dễ dàng tìm kiếm và lên kế hoạch tham quan. Tuy nhiên, công nghệ vẫn có những giới hạn nhất định. Việc đưa một di tích lên bản đồ mới chỉ giúp mọi người biết đến sự tồn tại của nó. Để người dân thực sự có thể tiếp cận và trải nghiệm, vẫn cần những điều kiện khác như cơ sở hạ tầng, công tác quản lý hay những chính sách phát huy giá trị di sản.
Vượt qua trở ngại, nối dài khát vọng
PV: Bạn đã gặp những khó khăn gì khi triển khai dự án và đâu là động lực giúp bạn vượt qua những thử thách ấy?
Ngọc Trúc: Theo mình nhận thấy thì có ba khó khăn lớn nhất đến hiện tại là thời gian, nhân lực và nguồn thông tin. Dự án có ba người tham gia nhưng phần lớn công việc vẫn do mình trực tiếp thực hiện. Các bạn hỗ trợ đều tham gia trên tinh thần tình nguyện nên tiến độ còn tương đối chậm. Một trong những khó khăn lớn nhất của mình là việc thu thập và xác minh thông tin sau quá trình sắp xếp, sáp nhập các đơn vị hành chính. Nhiều dữ liệu về di tích, danh lam thắng cảnh trước đây không còn được lưu trữ hoặc khó tìm kiếm trên không gian mạng. Qua quá trình tìm hiểu của mình, hơn một nửa số tỉnh, thành phố chưa có tài liệu kiểm kê chính thức được công khai để phục vụ tra cứu.
Đáng nói, ngay cả thông tin do một số địa phương cung cấp cũng tồn tại sai lệch. Có trường hợp sau sáp nhập, di tích thuộc địa bàn xã này lại được ghi nhận dưới tên xã khác. Vì vậy, mình phải đối chiếu, kiểm chứng thông tin từ nhiều nguồn để bảo đảm tính chính xác của dữ liệu. Bên cạnh đó, mình cũng trăn trở về cách chia sẻ dữ liệu sao cho vừa tạo điều kiện để cộng đồng tiếp cận, vừa bảo đảm những thông tin ấy được sử dụng đúng mục đích. Thực tế, đã có những bên khai thác dữ liệu của dự án để phục vụ các ứng dụng trí tuệ nhân tạo (AI) hoặc mục đích riêng. Điều này khiến mình phải cân nhắc kỹ hơn về cách công khai và quản lý nguồn dữ liệu mà dự án đang xây dựng.
Dù vậy, động lực lớn nhất vẫn là niềm yêu thích cá nhân đối với những công việc mình đang làm. Bên cạnh đó, dự án cũng nhận được nhiều phản hồi tích cực trên mạng xã hội Threads và qua email.
Trước đây, mình từng nghĩ rằng người trẻ không còn mấy mặn mà với văn hóa truyền thống. Tuy nhiên, những phản hồi nhận được đã khiến mình thay đổi góc nhìn. Mình nhận ra nhiều bạn trẻ không chỉ quan tâm, chủ động tìm hiểu những giá trị văn hóa cội nguồn mà còn có những cách tiếp cận đầy sáng tạo, độc đáo. Điều đó khiến mình thêm tin tưởng vào khả năng tiếp nối và phát huy những di sản văn hóa của thế hệ trẻ.
PV: Trong thời gian tới, bạn có định hướng gì để phát triển “Muôn xã Muôn phường” và đưa dự án đến gần hơn với cộng đồng?
Ngọc Trúc: Trước mắt, mình muốn tập trung hoàn thiện cơ sở dữ liệu và tiếp tục triển khai hoạt động định danh di tích. Hiện tại, mình cũng đang tạm giảm các hoạt động truyền thông để ưu tiên hoàn thành giai đoạn xây dựng dữ liệu. Nếu có thêm nguồn lực, mình mong muốn phát triển bảng tính hiện tại thành một website hoặc ứng dụng độc lập, giúp mọi người tìm kiếm và sử dụng thông tin thuận tiện hơn.
Bên cạnh đó, mình muốn xây dựng thêm những nội dung truyền thông giới thiệu từng xã, phường, đồng thời kết hợp với các hình thức nghệ thuật sáng tạo để phát huy những giá trị văn hóa đã thu thập được, không chỉ dừng lại ở di sản vật thể mà còn mở rộng sang di sản phi vật thể. Mình cũng đang có dự định kết nối dự án với một dự án khác của mình có những hoạt động thu thập con dấu tại các di tích, đồng thời tìm kiếm cơ hội phối hợp với Đoàn trường để tham gia quảng bá dự án trong khuôn khổ Lễ hội Thiết kế Sáng tạo Hà Nội năm 2027.
PV: Cuối cùng, từ hành trình của chính mình, bạn muốn gửi gắm điều gì đến những người trẻ đang ấp ủ các ý tưởng về văn hóa?
Ngọc Trúc: Mình nhận thấy hiện nay có rất nhiều bạn trẻ sở hữu những ý tưởng hay, sáng tạo, thậm chí có những dự án được chuẩn bị rất chỉn chu. Tuy nhiên, không phải ai cũng đủ tự tin để biến ý tưởng thành hiện thực. Theo mình, điều quan trọng không phải ý tưởng ấy lớn đến đâu mà là bản thân có dám bắt đầu thực hiện hay không.
Nhiều người thường lo ngại ý tưởng của mình quá xa vời hoặc thiếu tính thực tế. Nhưng mình nghĩ mỗi người nên thử biến ý tưởng ấy thành hiện thực ít nhất một lần. “Muôn xã Muôn phường” ban đầu cũng chỉ xuất phát từ một bảng ghi chép rất nhỏ. Mình chưa từng nghĩ rằng nó có thể phát triển thành một dự án như hiện nay. Nhưng khi quyết định bắt tay vào thực hiện, mình nhận ra ý tưởng ấy có thể đi xa hơn những gì bản thân từng hình dung.
PV: Cảm ơn Ngọc Trúc về những chia sẻ. Chúc bạn tiếp tục thực hiện được những dự định và lan tỏa nhiều hơn nữa những giá trị văn hóa địa phương đến với cộng đồng.


